آشنایی زدایی؛ وجه غالب هنر ارامنه ایران

نمایشگاه بزرگ آثار هنرمندان ارمنی که در 2 بخش عکاسان ارمنی و نقاشان ارمنی برپا شده، از چند جهت قابل بررسی است که شاید مهم‌ترین آنها را بتوان در مرور دوباره این هنر و شاید بررسی ریزبینانه هنر هنرمندان ارمنی و تاثیرگذاری ایشان در این حوزه دانست. این‌که  هنرمندان ارمنی تا کنون چه کرده‌اند و در این میان باعث چه تحولاتی در هنر نزدیک به یکصد سال اخیر ایران شده‌اند، شاید مهم‌ترین هدف از برگزاری این نمایشگاه بزرگ از سوی مسوولان هنری فرهنگستان هنر باشد که چندی است با برگزاری نمایشگاه اقوام مختلف ایرانی سعی در شناسایی و بررسی هنر این اقوام داشته‌اند. 

حضور موثر هنرمندان ارامنه در هنر نقاشی ایران و پردازش‌هایی نو از خلاقیت در هنر نقاشی معاصر ایرانی و نیز تاثیر آفرینش‌های هنرمندانه استادان نقاشی نوگرای ارمنی همچون مارکو گریگوریان در هنر دهه 40 و 50  امری نیست که بتوان آن را بسادگی انکار کرد؛ موضوعی که موجب ارائه صورتی بدیع از نقاشی معاصر ایران شد.

این رویداد که همزمان با نهضت سقاخانه شکل گرفت و مانند درختی در هنر معاصر ایرانی جوانه زد، شکل‌های سنتی آشنا را در فرهنگ بصری هنر ایرانی به وام ‌گرفته بود. این جریان و گرایش نواندیشانه با خاستگاه نگاه نو به سنت، نه بازسازی دکوراتیو این هنر شد و نه به گونه‌ای اسنوبیسم دچار و نه حتی به تکرار تجربه‌های مینیاتوریست‌های عهد صفوی پرداخت، بلکه زمینه ظهور ارائه  صورتی نو از هنر تجسمی‌ ایران را حتی در قالب جهانی پایه‌ریزی کرد.

این نحله تجسمی ‌بی‌آن‌که مجذوب قطب‌های هنری و ایسم‌های غربی یا غیرایرانی شود، از زمان شکل‌گیری تا امروز که دارای جریان نه‌چندان مستقل، اما همگرا با هنر معاصر ایرانی است با نگاه به ارزش‌های سنتی، چشم هنرمندان آگاه بر زمان را به حقیقتی نو گشود که ترسیم تاریخی و افق حال و آینده آن، باعث حضور و پیدایش آثار هنرمندان برجسته ارمنی همچون مارکو گریگوریان، گارنیک‌ هاکوپیان، سیرام ملکانیان، لیلیت تریان و... شد.

نمایشگاهی که این روزها میزبان دیوارهای موسسه فرهنگی، هنری صبای تهران است در واقع فرصتی است تا حضور هنرمندان معاصر ارمنی در عرصه هنرهای تجسمی‌ در طول نزدیک به یکصد سال بررسی شود و شاید از نگاهی دیگر این هنر مورد تجلیل قرار گیرد. در واقع نمایشگاهی که این روزها در نگارخانه صبای تهران برپا شده است را می‌توان صورتی از خلاقیت‌های عمیق هنرمندانه‌ای دانست که با خلق آثار ارزشمند به دور از وسوسه‌های تجاری و با مراقبت از خاستگاه هویت جهانی وفاداری به مقام رفیع انسانی را پاس داشته‌اند.

پایبندی به مولفه‌های قومی

پایبندی به مولفه‌های قومی ‌شاید یکی از مهم‌ترین مسائلی باشد که هنرمندان قوم‌های مختلف در تمام ‌دنیا برای مانایی هنرخویش ازآن بهره می‌برند. نگاهی گذرا به سیر تکامل هنر ارامنه معاصر ایران نشان می‌دهد ایشان گرچه از مولفه‌های سنتی خویش برای بازگویی و واگویی هنر ارمنی بهره گرفته‌اند، اما نکته قابل اهمیت در این میان آن است که ایشان همواره در شکل‌گیری این هنر خود را وامدار هنر ایرانی دانسته‌اند.

آنهایی که آثار هنرمندان برجسته ارامنه ایران را دیده‌اند، همگی معتقدند نوعی آشنایی‌زدایی در آثار این هنرمندان وجود دارد که نشان می‌دهد اقوام ایرانی گرچه دارای هویت مختلف در شاخه‌های هنر خویش هستند، اما این هویت متفاوت هیچ‌گاه باعث اختلاف در هنر این قوم با هنر اقوام دیگر ایرانی نشده است.

نکته جالب در این میان تاثیرپذیری متقابل جریان هنر معاصر ایرانی از هنر هنرمندان ارمنی و بعکس است که در چند سطر بالاتر نیز بدان اشاره شد تا جایی که مکتب سقاخانه در هنر معاصر نقاشی ایرانی با حضور هنرمندی ارمنی همچون مارکو گریگوریان رنگ دیگری گرفت و شاید وی را بتوان یکی از نخستین هنرمندان تاثیرگذار در این حوزه به شمار آورد.

خلاقیت و نوآوری

نکته دیگری که در آثار هنرمندان ارمنی بیش از هر چیز دیگری به چشم می‌خورد، خلاقیت و ابتکاری است که در آثار هنرمندان نقاش این قوم بیش از هر چیز می‌توان سراغ گرفت.

این یکی از مواردی است که باعث شده هنر ارامنه وجه تمایزی داشته باشد با دیگر هنرهای از این دست. جوهر خلاقیت در آثار هنرمندان ارمنی بسیار نمود دارد و این موضوع وجه رجحان این طیف از هنرمندان را تشکیل می‌دهد؛ امری که باعث شده درخصوص این هنرمندان شاخه‌ای ناب از هنر شکل گیرد. با آن‌که شاکله‌های هنر معاصر ایرانی در بندبند آثار هنرمندان این قوم به چشم می‌خورد، اما با نگاهی دقیق می‌توان ابتکاری را که ایشان برای متفاوت بودن در آثارشان به خرج داده‌اند سراغ گرفت.

عکاسان یا نقاشان

شاید اگر به دنبال خط جدا کننده‌ای میان عکاسان ارمنی و هنرمندان نقاش ارامنه باشیم تا گروهی را موفق‌تر و گروهی را کمتر موفق در تاثیرگذاری در هنر معاصر ایرانی بدانیم، این موضوع باطل به شمار رود؛ اما در این میان نمی‌توان از حضور پررنگ و تاثیرگذار عکاسان ارمنی در هنر معاصر ایرانی بسادگی گذشت؛ امری که با حضور نیکول فریدنی به عنوان تاثیرگذارترین عکاس طبیعت ایران در شکل‌گیری هنر معماری ایرانی از سویی و از سویی دیگر حضور و موفقیت عکاسان دیگری همچون آلفرد یعقوب‌زاده یا حتی آرمان استپانیان در حوزه دیگر عکاسی همچون عکس خبری و غیرخبری به عنوان موضوعی مهم در رجحان عکاسان ارمنی در کنار فعالان هنرمندان نقاش ارمنی به شمار می‌آید.

حضور موثر هنرمندان ارمنی در عرصه عکس درچند سال اخیر و پس از پیروزی انقلاب اسلامی‌ باعث شده است تا بتوان این گروه را به عنوان پیشقراولان هنر ارامنه معاصر در ایران به شمار آورد.

هر چند نمی‌توان بحق از خدمات بسیاری که هنرمندان غیرعکاس ارمنی به هنر معاصر ایران داشته‌اند چشم پوشید و آنها را ندیده گرفت، هنرمندانی همچون مارکو  یا حتی لیلیت تریان که در حوزه نقاشی و حجم درحوزه هنر معاصر ایرانی حرف‌های بسیاری برای گفتن دارند.

باید قبول داشت که هنر ارامنه برای شناخت هر چه بیشتر، نیاز به کاوش در لایه‌های هنر معاصر ایرانی دارد. بحثی که می‌توان از آن به عنوان لایه‌نگاری و شاید لایه شکافی هنر معاصر ایران یاد کرد؛ زیرا هر چند در دهه‌های اخیر پژوهشی آنچنان بایسته درخصوص هنر ارامنه ایرانی  چه در حوزه هنر نقاشی و عکاسی و چه در دیگر حوزه‌های هنری  صورت نگرفته، اما هر گاه هنر ایرانی در خاستگاه تغییر و شاید نوزایی در چند دهه اخیر قرار گرفته است، هنرمندان ارمنی تاثیر خویش را هرچند کوچک اما گیرا در این مجال نشان داده‌اند. امری که شاید باز خوانی آن نیاز به ساعت‌ها وقت برای شناسایی این موضوع در روند هنر معاصر ایران دارد.

شاید برگزاری نمایشگاهی که این روزها مجموعه نگارخانه‌های صبا وابسته به فرهنگستان هنر از هنرمندان معاصر ارمنی برپا کرده، پاسخ به سوالی باشد که در دل سطور قبلی نهفته است؛ سوالی براین مبنا که نقش و تاثیرپذیری و تاثیرگذاری هنرمعاصرارامنه ایرانی بر روند جاری هنر ایرانی چه بوده است؟

بزرگان هنر ارامنه

اولین نمایشگاه آثار هنرمندان ارامنه معاصر در 2 بخش نقاشی و عکس، میزبان آثار هنرمندان بزرگی همچون مارکو گریگوریان، گارنیک ‌هاکوپیان، سیراک ملکانیان، سرکیس واسپور، لیلیت تریان، سروژ تیموریان، هوسیک وارطان زیادیان و جاغیک هوسپیان است که به طور کل جمعا 500 اثر نقاشی را به نمایش گذارده‌اند و در بخش عکس نیز آثاری از هنرمندان آرمان استپانیان، آلفرد یعقوب‌زاده، نیکول فریدنی، آرموند آیوازیان، سورن سپانیان آراجهانی و... به چشم می‌خورد که در مجموع 250 قطعه عکس را با موضوعات طبیعت، اجتماع، معماری، انسان و موضوعات ورزشی دستمایه کار خود قرار داده‌اند. این نمایشگاه که چند روزی است برپا شده است تا سی‌ام آذرماه در این نگارخانه ادامه خواهد یافت.

بر اساس اعلام برگزارکنندگان در زمان برگزاری نمایشگاه قرار است 3 پانل نقد و تحلیل در سالن سینما تک موسسه صبای تهران با هدف بررسی هنر ارامنه ایرانی نیز برگزار شود.

مهدی نورعلیشاهی