قره ‌کلیسا، ‌نماد ‌همزیستی ‌ادیان ‌‌در ‌ایران

ماجرا از بیماری پادشاه ارمنستان آغاز شد. آنقدر بیمار که مرگ در آستانه اتاقش ایستاده بود به تماشای او. پادشاه از همه جا رانده و مانده تصمیم می‌گیرد از هر طریق ممکن بیماری خود را درمان کند.

به ساناتروک پادشاه بیمار، خبر می‌رسد که در بیت‌اللحم پیامبری ظهور کرده که مردگان را شفا می‌دهد، پیامبری که نابینایان را بینا می‌کند و مسیح است.

پادشاه معلول، شخصی را به بیت‌اللحم گسیل می‌کند و مسیح برای شفای بیماری پادشاه، دو حواری خویش را به ارمنستان که در آن زمان یکی از ایالت‌های ایران بزرگ به شمار می‌رفت و آیین مهرپرستی دین رسمی این ایالت بود ، روانه می‌کند.

طاطائوس و بارتلیموس حواریون مسیحی وظیفه سختی به عهده دارند، اما مدتی نمی‌گذرد تا پادشاه رخت سلامت تن می‌کند. خداباوری ریشه در عقاید مردمان این بخش می‌دواند و به جای مهرپرستی، مسیحیت دین اول می‌شود. در این میان حتی دختر پادشاه نیز به دین پیامبر جدید می‌گراید و ساندخت، دختر یکدانه پادشاه می‌شود یک مسیحی دوآتشه.

پادشاه که بیماری را پشت سر گذاشته، از فراموشی یا هر چیز دیگر کمر به قتل مسیحیان می‌بندد. در مقابل دین جدید می‌ایستد و مانع تبلیغ این دین می‌شود و در یک دم، بسیاری را در جایی که اکنون آن را به نام قره‌کلیسا می‌نامند، می‌کشد.

این داستان کوتاه تمام تاریخچه نهمین اثر ثبت شده کشورمان در فهرست آثار جهانی نیست. سال‌ها گذشته است تا امروز این اثر باستانی و تاریخی که مورد احترام تمامی مسیحیان جهان است، در فهرست آثار منحصر به فرد میراث جهانیان قرار بگیرد.

شاید باید در یک جمله خلاصه کرد که قره کلیسا راه طولانی را برای حضور در فهرست آثار جهانی طی کرده است؛ راهی به امتداد تاریخ مسیحیت.

سنگ بنای اولیه کلیسای طاطائوس مقدس از 1700 سال پیش در این مکان نهاده ‌و به مرور به ابعاد آن اضافه شده است. چون بنای اولیه این کلیسا از سنگ‌های سیاه ساخته شده به قره‌کلیسا شهرت یافته است.

هنوز در میان تاریخ نویسان ارامنه در مورد تاریخچه بنای اصلی و فرعی قره کلیسا تفاوت نظرهای بسیاری وجود دارد.

شخصی به نام گریگور نوربخش (نام نوربخش ترجمه فارسی نام این فرد بوده است) پس از گذشت نزدیک به 3 قرن و پشت سر گذاشتن وقایع مختلفی که پس از کشتار مسیحیان در محل فعلی قره کلیسا به وقوع پیوسته است تصمیم می‌گیرد نام خود را به عنوان یکی از اصلی‌ترین عوامل گرویدن ارامنه این بخش به دین مسیحیت جا بیندازد.
گریگور که آن زمان به عنوان منشی پادشاه وقت مشغول به فعالیت بوده است با مداومت بسیار سرانجام در سال 301 هجری باعث می‌شود ارمنستان به عنوان اولین کشوری نام گیرد که دین مسیح را به عنوان دین رسمی خود بر می‌گزیند. (براساس برخی نظرها امپراتوری روم با برگزیدن این دین در سال 313 میلادی دومین کشوری لقب می‌گیرد که دین رسمی خود را دین مسیحیت انتخاب می‌کند.)

این زمان دقیقا زمانی است که مسیحیت در این قسمت از جهان با فراغ بال بیشتری شروع به تبلیغ می‌کند و آزادانه مسیحیان به دین خود اعتراف می‌کنند و پس از این زمان است که بر مقبره طاطائوس کلیسایی ساخته می‌شود که مورد توجه بسیاری از مسیحیان جهان قرار می‌گیرد.

وجه تسمیه

هنوز هم استفاده از سنگ‌های سیاه در کلیسای اولیه قره کلیسا، مهم‌ترین علت نامگذاری این بنا به شمار می‌رود. قره در زبان ترکی به معنی سیاه است و وجود سنگ‌های سیاه روی این کلیسا شاید مهم‌ترین دلیل نامگذاری باشد؛ اما هنوز هم هستند کسانی که بر این عقیده خطی کشیده‌اند تا بگویند وجه تسمیهقره کلیسا‌  نه برای استفاده از سنگ‌های سیاه روی آن است، بلکه به این علت است که نام کلیسا در زبان ترکی به طور گاره یا گارا نیز تلفظ می‌شود و این کلمه به معنی بزرگ در این زبان است.

آنها که بر این عقیده استوارند برای شاهد مثال خود از نام چالدران یاد می‌کنند که پیش از این، آن را چشمه بزرگ می‌گفتند یا آن که قره‌چمن به معنای چمن بزرگ و نه چمن سیاه یا رودخانه‌های متعددی که به نام قره سو نام گرفته‌اند معنای رودخانه‌های بزرگ را به خود گرفته‌اند.

اما کماکان نظر اصلی و عمده در مورد وجه تسمیه این کلیسا همان سیاه بودن سنگ‌های به کار رفته بر بدنه کلیساست. قره کلیسا از 2 بخش یا بهتر بگوییم 2 کلیسا تشکیل شده است که می‌توان آنها را به بخش سفید و سیاه نامگذاری کرد. بخش سیاه کلیسا در قرن 14 میلادی بازسازی و مرمت شده است.

قره کلیسا در گذر تاریخ

اگر کمی دقت کنیم هنوز هم بر دیوارهای قره کلیسا می‌توان جای گلوله‌های جنگ‌های تاریخی را که در این منطقه رخ داده است، ببینیم.

قره کلیسا حوادث زیادی را در طول تاریخ بر خود دیده است. جنگ‌ها اولین و شاید آخرین علت در مورد آسیب دیدن این بنای پس از زلزله بوده‌اند.

بر اساس کتیبه‌ای که کنار محراب به خط ارمنی قدیم نگاشته شده است، کشیشی به نام زاکاریا در سال 1319 میلادی به زلزله مهیبی اشاره می‌کند که کلیه بنای قره‌کلیسا را تخریب می‌کند تا جایی که هیچ اثری از بنای اولیه باقی نمی‌ماند.

اما زاکاریا تصمیم می‌گیرد در عرض 10 سال کلیسای ویران شده را بازسازی و مرمت کند و چیزی که اکنون از این کلیسا باقی مانده ماحصل تلاش‌های این کشیش بوده است.

جنگ‌هایی که در دوره‌های مختلف تاریخی همچون ایلخانی، صفوی و جنگ‌هایی که مابین ایرانیان و عثمانیان در این منطقه رخ می‌دهد باعث می‌شود این بنا هر بار مورد آسیب قرار بگیرد. جالب‌تر آن که این بنا در دوره یورش مغول‌ها نیز آسیب جدی دیده، اما هر زمان که ارامنه احساس امنیت کرده، آن را مرمت و بازسازی می‌کردند.

آخرین تعمیرات ‌این بنا ‌‌بر‌میگردد به زمانی که مرز ایران و ارمنستان به وسیله رود ارس از یکدیگر جدا و اسقفی ارمنی برای گسترش بنای کلیسا راهی ایران می‌شود. او می‌خواست در واقع با الگوبرداری از کلیسای بزرگ که نزدیک ایروان بوده این بنا را به عنوان یک کلیسا و مکانی برای تعلیم احیا کند.

او آن زمان راهی تبریز می‌شود و با درخواست از عباس میرزا که آن موقع به عنوان ولیعهد فتحعلی شاه بر تخت نشسته بوده است قسمت عظیمی از کلیسا را بازسازی می‌کند و از آن زمان بخش سفید کلیسا به وجود می‌آید.

او در واقع در آن زمان با تلفیق و الحاق بخش قدیم (کلیسای سیاه) با بخش نو (کلیسای سفید) شاهکاری از معماری را در این نقطه رقم می‌زند.

این موضوع را کتیبه که بر سر   در کلیسا موجود است، تایید می‌کند که در آن شاعری به زبان فارسی الحاق بخش سفید را به بخش سیاه توضیح می‌دهد.

تزیینات  متفاوت

بخش سیاه قره کلیسا تزیینات کمی دارد. در واقع در بازسازی‌ای که از سوی اسقف زاکاریا صورت گرفته است، وی با تعدادی سنگ سفید نقوش هندسی را روی طوق گنبد کلیسای قدیمی یا سیاه ایجاد می‌کند، اما در مقابل این امر تزیینات بخش سفید در نقطه مقابل تزیینات بخش سیاه قرار می‌گیرد تا شاهکارهایی در زمینه تزیینات یک بنای تاریخی در قره کلیسا خلق شود.

این تزیینات به واسطه آن که سنگ‌هایش همگی از سنگ‌های آهکی و براحتی قابل تراش و حجم‌سازی بوده‌اند، بسیار بدیع است و حتی در جای خود می‌تواند در جهان منحصر به فرد به شمار رود.

گل‌بوته‌های فراوان به همراه چهره‌های حواریون مسیحی و حتی حضرت مسیح(ع)  و حضرت مریم‌ ازجمله تصاویری هستند که در این کلیسا به چشم می‌خورند. جالب آن که در بخشی از این تزیینات می‌توان داستان‌هایی از شاهنامه را که مصور شده‌اند نیز مشاهده کرد.

معماری منحصر به فرد

معماری اصلی کلیسا به صورت بازلیک  نوع خاصی از معماری کلیسایی  است.

این کلیسا دارای 2 گنبد بزرگ و کوچک هرمی شکل و 12 ترک است. بخش قدیمی بنا با سنگ‌های تراشه‌های سیاهرنگ و بخش جدید آن با سنگ‌های سفید ساخته شده است.

کلیسای سیاه در بخش خارجی دارای طرح‌های زیبایی مانند گردونه خورشید و بقایای حجاری‌هایی از بنای اولیه کلیساست، اما در بخش کلیسای سفید حجاری‌های ارزشمند فراوانی به صورت تصاویر انسان، نقوش گل و بوته، اشکال حیوانات و موتیف‌های تزیینی زیادی دارد که ملهم از عقاید مذهبی و هنر روزگار خویش است. کتیبه‌هایی به خط ارمنی در قسمت‌های داخل و خارج بنا روی سنگ کنده شده که مربوط به تعمیرات یا به صورت یادگاری مربوط به بازدیدکنندگان گذشته دور است.

در قسمت مرکزی کلیسا 4 ستون سنگی به ابعاد 20/1 متر ساخته شده و هر دو ستون به وسیله یک قوس به یکدیگر متصل می‌شوند.

این کلیسا در داخل خود دارای  مکانی برای غسل تعمید است و همچون بسیاری از کلیساهای جهان محرابی دارد که در شرق کلیسا واقع شده است و در ورودی آن در قسمت غرب قرار دارد.

برج ناقوس این کلیسا به زیباترین شکل طراحی شده است که متاسفانه عملیات بازسازی آن در دوره قاجاریه ناقص مانده است و تنها در یک طبقه خلاصه می‌شود. براساس برخی منابع، گویا قرار بوده است 2 طبقه دیگر نیز به این برج ناقوس اضافه شود.

بازسازی همیشگی

قره کلیسا همواره مورد توجه مسیحیان سراسر جهان بوده است. عملیات بازسازی و مرمت این بنای تاریخی قبل از انقلاب آغاز شده است؛ اما روند مرمت آن پس از انقلاب شدت بیشتری گرفته است تا جایی که براساس گفته مسوولان امر از سال‌های نخستین انقلاب تاکنون هر ساله بودجه‌ای خاص برای مرمت این کلیسا از سوی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری استان آذربایجان غربی در نظر گرفته شده است.

ثبت جهانی با هیچ مخالف

مجموعه کلیساهای ایرانی به عنوان نهمین اثر میراث ایران در سی‌ و ‌دومین کمیته میراث جهانی یونسکو در کبک کانادا ثبت جهانی شد.

ثبت جهانی قره کلیسا یکی از چند موضوعی بود که به عنوان طرح اولیه در این کمیته بررسی شد و این بنا پس از ارائه گزارش فنی نماینده ایکوموس و دفاع نمایندگانی از کشورهای مراکش، کانادا، چین و تونس بدون هیچ مشکلی به ثبت رسید. تخت‌ جمشید، تخت ‌سلیمان، میدان ‌نقش‌جهان، پاسارگاد، چغازنبیل، بم و منظر فرهنگی‌ آن، سلطانیه و بیستون آثاری هستند که تاکنون در فهرست جهانی یونسکو به ثبت رسیده‌اند.

آخرین پرونده ثبتی ایران بیستون بود که در سی‌امین جلسه یونسکو با رای قاطع تمامی اعضای کمیته میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.

از سویی هرچند ایران سال 1386 فرصت خود را برای ثبت یک اثر تاریخی در فهرست میراث جهانی به دلیل رفع نشدن نواقص پرونده قره‌کلیسا در زمان مشخص ‌شده از سوی یونسکو از دست داد؛ اما به گفته مسوولان میراث فرهنگی ایران، قرار است سال آینده میلادی 14 سازه آبی شوشتر در پرونده‌ای واحد به نام سازه‌های آبی شوشتر برای ثبت در فهرست آثار جهانی یونسکو به این سازمان معرفی شود.

مهدی نورعلیشاهی