ساخت جزایر مصنوعی؛ تجارت با محیط زیست

بررسی‌ها نشان داده است که کشور امارات در سال‌های اخیر به عنوان کشور پیشرو به ساخت جزایر مصنوعی در بخش جنوبی خلیج‌فارس اقدام کرده است.

ساخت این جزایر مشابه هر سازه دریایی تاثیرات خاصی روی حوضه رسوبگذاری از لحاظ ته نشست‌ها و فرسایش‌های غیرعادی خواهد گذاشت.

فرهاد عرب‌ها، کارشناس معاونت محیط‌زیست دریایی سازمان حفاظت محیط‌زیست در این باره گفت: در پی ساخت جزایر مصنوعی از سوی کشور امارات کشورهای دیگر  نیز  اخیرا مانند کشور عمان به تبعیت از امارات درصدد ساخت جزایر مصنوعی در سواحل خود یعنی در سواحل جنوبی دریای عمان برآمده‌اند که به منظور مستند کردن آشفتگی بر اثر ورود و ساخت این جزایر به این پهنه آبی در سیستم رسوبگذاری خلیج پژوهش‌هایی شکل گرفته است.

وی گفت: در سال 2003 سازه‌های کم عمق و ساحلی امارات (دبی) منحصر به اسکله‌ها و موج‌شکن‌هایی است که نیاز‌های اقتصادی و بازرگانی آن کشور را مرتفع می‌کند. با گذشت 4سال طرح‌‌هایی در آب‌های کم عمق ساحلی اجرا شده که فراتر از نیازهای یک کشور است و با هدف ایجاد مناطق تفریحی و جذب توریست سعی در رشد اقتصادی کشور کرده است که البته در این خصوص  موفق نیز بوده‌اند.

اما ساخت این جزایر تاثیرات منفی بر سیستم رسوبگذاری خلیج‌فارس گذاشته است که این اثرات بر سرتاسر محیط‌زیست منطقه تاثیرگذار است.

این کارشناس با اشاره به این اثرات زیست‌محیطی ادامه داد: این تغییرات اثرات زیست‌محیطی مخربی به اکوسیستم خلیج‌فارس وارد می‌کند. به دنبال ساخت این جزایر، محدوده رشد مرجان‌های ریف ساز تغییر کرده است؛ چرا که ساخت سازه‌های دریایی سبب مرگ مرجان‌ها می‌شودِ این در حالی است که  ریف‌ها از ارزش زیستی بالایی برخوردارند و پناهگاه دیگر آبزیان محسوب می‌شوند.

عرب‌ها افزود:‌ ته نشست ذرات رسوبی کربناته در اطراف جزایر مصنوعی در مدت زمان بسیار کوتاه یعنی حدود 5 سال که بخوبی از مقایسه تصاویر و کنترل زمینی پیداست، حاکی از آن است که جزایر در حال رشد هستند و در آینده عرض خلیجفارس در این بخش‌ها رو به کاهش است.

وی ادامه داد: ساخت جزایر باریک و در امتداد ساحل شبیه بریرهای مناطق کم عمق که طبیعت در اثر جریانات موازی ساحلی ایجاد می‌کند، با گذشت زمان سبب رشد آنها می‌شود و در نتیجه در پشت آنها محیط‌لاگونی ایجاد کرده که بسرعت به محیط‌خشکی تبدیل می‌شود.

این کارشناس در بخش محیط‌زیست دریایی سازمان حفاظت محیط‌زیست گفت: ‌توسعه جزایر مصنوعی کشور امارات با سرعت زیادی آغاز شده است و اگر برنامه‌های آتی آنها را بنگریم، تا 10 سال آینده تمامی نوار کم عمق ساحلی با جزایر مصنوعی تبدیل به محیط‌تقریبا خشکی می‌شود و در نتیجه بخش‌های دورتر از ساحل نیز کم عمق شده  و مورفولوژی خلیج‌فارس تغییر می‌کند.

عرب‌ها تاکید کرد:‌ این امر سبب می‌شود جریان‌های دریایی کنونی در خلاف جهت عقربه‌های ساعت در خلیج‌فارس که از سمت غرب به شرق هستند و سبب تبادل آب و رسوب خلیج‌فارس و دریای عمان می‌شود، دچار اختلال شود و در نتیجه آلاینده‌های خلیج‌فارس براحتی خارج نشوند.

وی با اشاره به دیگر اثرات ساخت جزایر مصنوعی در خلیج‌فارس و دریای عمان ادامه داد: ‌پیشروی سواحل کشور امارات در خلیج‌فارس سبب می‌شود بر اساس قوانین حقوق دریا سهم ایران از خلیج‌فارس کمتر از مرز کنونی شود.

کارشناس معاونت محیط‌زیست دریایی سازمان حفاظت محیط‌زیست گفت: ‌کشورهای دیگر منطقه خلیج‌فارس و دریای عمان از جمله کشور عمان با الگو گرفتن از کشور امارات درصدد ساخت جزایر مصنوعی برآمده‌اند. در همین رابطه در رسانه‌ها نیز اعلام شده است که اکنون امارات در حال ساخت سومین جزیره مصنوعی از سری جزایر موسوم به نخل با ظرفیت اسکان یک میلیون نفر است که معادل تقریبی 25 درصد جمعیت کل کشورهای امارات متحد عربی است.

ساخت این جزایر مشکلات عمده‌ای از جمله آلودگی‌های شدید زیست‌محیطی بویژه بر محیط‌زیست بسته خلیج‌فارس را در بر دارد، اما باوجود این مشکلات گویا جاذبه اقتصادی و توریستی ساخت جزایر مصنوعی اکنون کشورهای دیگر خلیج‌فارس را نیز به فکر ساخت چنین جزایری انداخته است.

عرب‌ها گفت:‌ کشور قطر و عمان نیز درصدد ساخت چنین جزایری برآمده‌اند تا عملا از مزایای بیشتری از خطوط ساحلی بهره‌مند شوند.

وی ادامه داد:‌ دراین صورت قطعا مشکلات عمده‌ای در خلیج‌فارس و دریای عمان ایجاد خواهد شد که سکوت کشوری همچون ایران که مرز دریایی وسیعی در خلیج‌فارس و دریای عمان را داراست، ‌منطقی به نظر نمی‌رسد.

این کارشناس با اشاره به نقش سازمان منطقه‌ای راپمی به عنوان یک مرجع قانونی برای جلوگیری از اثرات زیست‌محیطی این فعالیت‌ها، ‌گفت: ‌سازمان منطقه‌ای حفاظت از محیط‌زیست دریای عمان و خلیج‌فارس راپمی باید از طریق ایجاد یک دستورالعمل و یا آیین‌نامه اجرایی واحدی کشورهای عضو را وادار به رعایت حد و حدودی مشخص برای اجرای برنامه‌های خود با رعایت ملاحظات زیست‌محیطی کند. وی تاکید کرد: استفاده از ابزارهایی نظیر فشار دولتمردان و جرایم زیست‌محیطی از جمله مواردی است که می‌توان از آنها به منظور حفظ این منطقه دریایی بهره گرفت.

محیط ‌زیست خلیج‌فارس

خلیج‌فارس دارای زیستگاه‌های عمده‌ای با تنوع بسیار بالاست به طوری که در میان علف‌های دریایی آن بیش از 600 گونه جانوران آبزی زندگی می‌کنند.

آبسنگ‌های مرجانی، جوامع جلبکی، درختان حرا و مانگرو، 500 گونه ماهی، 15 گونه میگو و 5 گونه نادر لاک‌پشت دریایی از دیدنی‌های منحصر به فرد این دریاست.

اما کارشناسان بین‌المللی به دنبال ساخت و ساز در حریم دریا، از بین رفتن تنها ساحل مرجانی شناخته شده در دبی، ویران شدن آشیانه‌های ساحلی لاک‌پشت‌های دریایی و تبدیل آب شفاف دریا به لجنزار را از جمله اثرات این فعالیت‌ها اعلام کرده‌اند.

دسترسی و بهره‌برداری از منابع خلیج‌فارس، با مساحتی بیش از 233 هزار کیلومترمربع به عنوان یکی از بزرگ‌ترین خلیج‌های کره زمین، میان 8 کشور تقسیم شده است.

این آبراهه بزرگ هم‌اکنون با مشکلات و ضایعات زیست محیطی فراوانی روبه‌روست که بخش عمده و اصلی آن به فعالیت‌های انسانی باز می‌گردد. این تهدیدات ابعاد مختلفی دارند و از آلودگی‌های نفتی تا صید بی‌رویه و  ایجاد ساختارهای مصنوعی و خشک کردن برخی قسمت‌های این آبراهه بزرگ را شامل می‌شود.

ساخت این جزایر که اثرات زیست محیطی فراوانی را بر محیط‌زیست منطقه وارد خواهد کرد، به شیوه خاصی است؛ شیوه ساخت جزایر به این صورت است که شن و ماسه از بستر خلیج‌فارس استخراج می‌شود و سپس برای ایجاد سطوح مورد نیاز توسط کشتی‌های مخصوص با فشار اسپری یا افشانده ‌می‌شود.

هم‌اکنون پروژه دیگری در سواحل امارات در دست احداث است به نام «جهان یک جزیره بسیار بزرگ است» که به شکل نقشه کره زمین ساخته می‌شود و خشکی‌های آن به شکل قاره‌های زمین خواهد بود. مجمع الجزایر «جهان» شامل 300 جزیره مصنوعی است که در فاصله 4 کیلومتری خط ساحلی شهر دبی در خلیج‌فارس ساخته می‌شود. کل محدوده جزیره جهان 9  کیلومتر در 6  کیلومتر خواهد بود که توسط یک موج شکن عظیم بیضی شکل احاطه می‌شود.

گرچه این پروژه‌ها در نوع خود از نظر کار مهندسی و خلاقیت و همچنین سرمایه‌گذاری‌های انجام شده بسیار جالب توجه است، اما سوال اصلی اینجاست که چنین دستکاری بزرگی در طبیعت آیا اثراتی بر محیط‌زیست و زیست بوم خلیج‌فارس نخواهد داشت؟ و چه کسی در مقابل تمام این اتقافات پاسخگو خواهد بود؟

ایجاد این جزیره‌های بزرگ همراه با تغییرات زیادی در بستر و سطح دریا خواهد بود. تغییراتی که به طور قطع زندگی جاندارن و اکوسیستم منطقه را دستخوش تغییرات ناخواسته می‌کند و باعث از میان رفتن سواحل مرجانی می‌شود. همچنین استخراج شن و ماسه از بستر دریا آب‌های این منطقه را به لجنزار تبدیل می‌کند. بنابر اظهارات مسوولان سازمان حفاظت محیط‌زیست ایران، ساخت و سازهای درون خلیج‌فارس برای آب‌های ساحلی و برای حمل و نقل دریایی مشکل‌ساز خواهد بود.

به اعتقاد این کارشناسان پیش از احداث این جزایر بزرگ می‌بایست ارزیابی‌های محیط‌زیستی کاملی از سوی راپمی یا سازمان حفاظت محیط‌زیست خلیج‌فارس و دریای عمان صورت می‌گرفت. سال گذشته فراکسیون محیط‌زیست مجلس ایران از ارسال نامه‌ اعتراض‌آمیزی به سازمان ملل خبر داد که تاکنون پاسخی دربرنداشته است. از آ‌نجا که خلیج‌فارس دارای اکوسیستم نیمه بسته و بسیار حساسی است، هرگونه تغییرات بزرگ در بستر و سطح آن می‌تواند عوارض برگشت‌ناپذیری را برجای بگذارد که شاید جبران آنها هرگز امکان‌پذیر نباشد.

مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی نیز در گزارشی  ابعاد و پیامدهای احداث جزایر مصنوعی در خلیج‌فارس برای ایران را مورد بررسی و ارزیابی کارشناسی قرار داد.

به گزارش دفتر اطلاع رسانی مرکز پژوهش‌ها، دفتر مطالعات سیاسی این مرکز در پاسخ به درخواست یکی از  نمایندگان مجلس ضمن بررسی ابعاد و پیامدهای حقوقی، اقتصادی، سیاسی و نظامی  امنیتی ناشی از احداث جزایر مصنوعی در خلیج‌فارس تاکید کرد که از نظر حقوقی هر چند هر کدام از دولت‌های ساحلی خلیج‌فارس می‌توانند در محدوده آب‌های سرزمینی خود اقدام به ساخت جزایر مصنوعی کنند، اما با توجه به ماده 123 کنوانسیون 1982 سازمان ملل درخصوص حقوق دریاها، راجع به دریاهای بسته یا نیمه بسته (خلیج‌فارس یک دریای نیمه بسته به شمار می‌آید)‌ دولت‌های ساحلی باید در امور مختلف مربوط به بهره‌برداری از حقوق و انجام تکالیف خود با یکدیگر همکاری کنند و به همین سبب می‌توان گفت اقدام هر کدام از دولت‌های ساحلی برای ایجاد جزایر مصنوعی باید با اطلاع و هماهنگی سایر دولت‌های ساحلی و با توجه به تمام آثار زیست‌محیطی آن انجام شود. همچنین این گزارش می‌افزاید: از نظر اقتصادی اگر احداث جزایر مصنوعی به رونق اقتصادی بیشتر منطقه کمک کند و به رفت و آمد بیشتر مردم، سرمایه‌ها، کالاها و خدمات میان کشورها بینجامد، به احتمال زیاد به وابستگی متقابل اقتصادی میان کشورهای منطقه منجر خواهد شد.

مرکز پژوهش‌ها در بخش دیگری از این ارزیابی پیشنهادهایی مطرح و از جمله اعلام کرد ایران نیز باید توسعه جزایر خود در جنوب و نیز استان‌های جنوبی را در دستور کار قرار دهد و برخی از جزایر ایران در خلیج‌فارس نظیر ابوموسی را مسکونی و تبدیل به مرکز جذب گردشکر کند.

در این بررسی احداث جزایر مصنوعی همانند بسیاری از دیگر پدیده‌های بشری دارای پیامدهای مثبت و منفی عنوان شده و آمده است: همچنان که برخی از کشورهای حاشیه جنوبی خلیج‌فارس با مطرح‌ کردن دغدغه‌های زیست‌محیطی درصدد سنگ‌‌اندازی در مسیر توسعه صنعت هسته‌ای ایران هستند، ایران نیز می‌تواند ضمن طرح ادعای حقوقی در عرصه دیپلماتیک پیرامون ضرورت هماهنگی درخصوص احداث جزایر مصنوعی با تمام کشورهای ساحلی خلیج‌فارس، از طریق سازمان‌های غیردولتی زیست‌محیطی امارات را در زمینه پذیرش رسمی مسوولیت پیامدهای منفی زیست‌محیطی ناشی از احداث جزایر مصنوعی متقاعد کند.

کارشناسان معتقدند این حلقه پیچیده که هم اکنون بر محیط‌زیست دریای عمان و خلیج‌فارس سایه انداخته است، نیازمند تدوین یک سیاست همه‌جانبه‌گراست تا نتیجه آن در مجموع فواید اقتصادی، سیاسی و زیست محیطی فراگیری را برای کشور به همراه داشته باشد.

حمیده سادات هاشمی