تلا‌شی‌ جهانی ‌برای‌ دسترسی‌ به ‌منابع‌ غذایی

سلامت انسان‌ها مستلزم برخورداری از دانش و آگاهی‌های لازم برای تامین نیازهای بدن است، اما متاسفانه تاکنون کمتر مورد توجه قرار گرفته است. متاسفانه در سال‌های اخیر جنگ میان کشورها، بلایای طبیعی و مشکلات ناشی از بحران آب و همچنین گرمایش جهانی، مشکلات بسیار زیادی را در عرصه کشاورزی به وجود آورده که از میان برداشتن آنها نیازمند همکاری سازمان‌های مسوول در زمینه تامین مواد غذایی مورد نیاز انسان‌هاست.

سال 1945 در سازمان ملل، سازمانی به نام سازمان خواربار و کشاورزی (فائو) با هدف ریشه‌کن کردن فقر و گرسنگی و به وجود آوردن زمینه‌ای مناسب برای رشد و توسعه اقتصادی تاسیس شد. اما متاسفانه علی‌رغم فعالیت‌های انجام شده در این سازمان برای رهایی از گرسنگی در سراسر دنیا، 850 میلیون نفر از مردم جهان در فقر و گرسنگی هستند که 70درصد این جمعیت ساکن مناطق روستایی‌اند که وظیفه کشت محصولات کشاورزی مردم دنیا را به عهده دارند. در سال 1979 این سازمان 16 اکتبر مصادف با 24 مهر ماه را که سالروز تاسیس فائو است به عنوان روز جهانی غذا معرفی کرد تا اهمیت تغذیه و سلامت و نقش موثر آن در توسعه جوامع انسانی را به 150 کشور در سراسر دنیا یادآور شود. هدف از بزرگداشت روز جهانی غذا افزایش آگاهی عمومی نسبت به مشکلات موجود در زمینه تامین موادغذایی مورد نیاز مردم و افزایش اتحاد میان کشورها در مبارزه علیه گرسنگی، سوءتغذیه و فقر است. غذا از نیازهای ضروری برای حیات و حفظ سلامت انسان‌ها و همچنین تضمین حرکت همیشگی در مسیر زندگی است. امسال بیست و پنجمین سال بزرگداشت روز جهانی غذاست که با هدف تلاش برای ریشه‌کن کردن فقر و گرسنگی در سراسر جهان برگزار خواهد شد. براساس برنامه توسعه سازمان ملل، در قرن بیست و یکم تغییرات آب و هوایی یا به عبارت دیگر گرمایش جهانی محدودیت‌هایی را در مسیر توسعه و پیشرفت انسان‌ها به وجود آورده است. ناکامی و شکست افراد در از میان برداشتن این موارد، مانع از به هدف رسیدن تلاش‌های انجام شده برای کاهش فقر و گرسنگی در سراسر جهان خواهد شد. اگر قدری عمیق‌تر بیندیشیم، متوجه خواهیم شد که بدون تردید هیچ‌یک از کشورهای توسعه یافته یا کشورهای در حال توسعه در برابر تاثیرات ناشی از گرمایش جهانی مصون نخواهند بود. امسال در روز جهانی غذا طی کنفرانسی که از طریق سیستم‌های ارتباط از راه دور در کشورهای مختلف برگزار خواهد شد، موضوع گرمایش جهانی و موانع ناشی از آن در مسیر مقابله با فقر و گرسنگی در سراسر جهان و همچنین راهکارهای موثر برای مبارزه با آنها مورد بحث و بررسی قرار خواهد گرفت.

سوخت زیستی به جای سوخت فسیلی‌

بتازگی در بسیاری از کشورها استفاده از سوخت زیستی برای تامین سوخت مورد نیاز خودروها برای مقابله با مشکلات ناشی از کمبود منابع تامین‌کننده سوخت‌های فسیلی مورد توجه قرار گرفته است. ذرت یکی از گیاهانی است که به عنوان نسل اول سوخت‌های زیستی شناخته شده است. بررسی‌های انجام شده حاکی از آن است که سالانه بیش از 100میلیون‌تن از محصولات کشاورزی به عنوان سوخت مورد استفاده قرار می‌گیرند، در حالی که تولید کل محصولات کشاورزی در سراسر دنیا سالانه تنها 2000 میلیون تن برآورد شده است. بنابر این بدیهی است که افزایش مصرف سوخت‌های زیستی منجر به کاهش منابع غذایی مورد نیاز مردم خواهد شد. برزیل کشوری است که رتبه دوم تولید اتانول پس از ایالات متحده را به خود اختصاص داده است.

در این کشور سوخت زیستی منبع اصلی تامین انرژی است، اما مسوولان این کشور ادعا می‌کنند که تولید اتانول از نیشکر هیچ تاثیری بر ایجاد بحران جهانی غذا نداشته است. گرچه نسل دوم و سوم سوخت‌های زیستی مانند اتانول به دست آمده از سلولز و سوخت حاصل از خزه‌ها و جلبک‌ها می‌تواند به عنوان روش مناسب برای تهیه سوخت از گروهی از محصولات کشاورزی که به عنوان ماده غذایی مورد استفاده قرار نمی‌گیرند، یکی از روش‌های موثر تامین سوخت مورد نیاز جوامع باشد.

موج جدیدی از بحران در راه است‌

به گزارش سازمان خواربار و کشاورزی، در سال‌های اخیر افزایش تولید محصولات کشاورزی در مقایسه با افزایش جمعیت به مراتب بیشتر بوده است. از اواخر دهه 1980 رشد جمعیت از 87 میلیون نفر در سال به 75 میلیون نفر در سال 2002 کاهش یافت. اما در سال 2007 رشد سالانه جمعیت با افزایش تدریجی نسبت به گذشته به 77 میلیون نفر در سال رسید و پیش‌بینی می‌شود تا سال 2024 میلادی، جمعیت دنیا با در نظر گرفتن روند فعلی به 9 میلیارد نفر افزایش پیدا کند.

برخی از کارشناسان بر این باورند که یکی از مشکلات بسیار مهم و قابل توجه در زمینه تولید محصولات کشاورزی کاهش کیفیت خاک و حاصلخیزی مزارع است. فرسایش خاک کاهش منابع اب زیرزمینی و گسترش شهرسازی سبب کاهش سطح زیر کشت محصولات کشاورزی شده است و استفاده بی‌رویه از سفره‌های آب زیرزمینی تجدید ناپذیر پیامدهای نامطلوبی را در بخش تامین آب و کاهش بازده محصولات کشاورزی به همراه داشته است. افزایش سطح ازن موجود در جو زمین نیز به عنوان یک عامل محیطی تاثیرگذار، کیفیت محصولات غذایی را تحت تاثیر خود قرار داده است. گیاهان در برابر سطح ازن موجود در محیط، حساسیت بسیار بالایی دارند که این موضوع سبب کاهش قابل توجه بازده محصولات کشاورزی تامین کننده نیازهای غذایی اصلی جوامع مانند گندم و سویا خواهد شد. به همین علت بسیاری از سازمان‌ها از جمله فائو سال 2008 را سال بحران جهانی غذا نامگذاری کرده‌اند. این موضوع نشان می‌دهد در سال جاری با موج جدیدی از شیوع قحطی و گرسنگی مواجه خواهیم بود که می‌تواند ریشه در کمبود موادغذایی، گرمایش جهانی و رشد بی‌رویه جمعیت در سطح جهان داشته باشد.

کشت محصولاتی برای تامین سوخت‌

تولید سوخت‌های زیستی از جمله راهکار‌هایی است که به نظر می‌رسد می‌تواند پیامدهای ناشی از گرمایش جهانی و آلودگی هوا را به میزان قابل توجهی کاهش دهد. اما بسیاری از کارشناسان براین باورند که چنین راهکاری می‌تواند پیامدهای نامطلوبی را در بخش‌های دیگر همراه داشته باشد. برای مثال جایگزین کشت گیاهان برای تولید سوخت به جای کشت فرآورده‌های کشاورزی تامین‌کننده موادغذایی در شرایطی سبب کاهش تولید محصولات کشاورزی خواهد شد که با توجه زیاد شدن جمعیت با افزایش تقاضا برای این گروه از فرآورده‌های کشاورزی مواجه هستیم. حرکت همزمان برای کشت محصولات کشاورزی مناسب برای دستیابی به منابع تجدیدپذیر انرژی و همچنین برآورده ساختن نیازهای جوامع برای تامین موادغذایی امکان‌پذیر نخواهد بود. اگر چه مزارع کشاورزی در سراسر دنیا توانایی بالقوه‌ای برای تامین موادغذایی مورد نیاز همه مردم دنیا دارند، اما مهم، چگونگی مدیریت کشت محصولات است. اگر به روند کنونی تولید فرآورده‌های کشاورزی برای تامین نیاز خودروها به انرژی ادامه دهیم، در آینده‌ای نه چندان دور با مشکلات بسیار زیادی مواجه خواهیم شد. سوخت زیستی در حقیقت نوعی سوخت جامد، مایع یا گاز است که از موادزیستی تازه که‌‌‌مدت زمان زیادی از برداشت آنها نگذشته باشد به دست می‌آید. اما سوخت‌های فسیلی از مواد زیستی که سال‌های طولانی در اعماق خاک مدفون شده‌اند تهیه می‌شود. از نظر تئوری‌ هر نوع ماده زیستی و بویژه گیاه فتوسنتز کننده که منبع غنی از کربن باشد می‌تواند برای تولید سوخت زیستی مورد استفاده قرار گیرد. معمولا از این سوخت برای تامین سوخت مورد نیاز خودروها و اجاق‌های خوراک پزی استفاده می‌شود و امروزه صنعت تولید این نوع سوخت در میان کشورهای اروپایی، آسیایی و آمریکایی در حال گسترش است. این نوع سوخت از توانایی تولید انرژی بدون تاثیرگذاری در افزایش سطح میزان کربن موجود در جو برخوردار است. زیرا گیاهانی که در تولید سوخت‌های زیستی مورد استفاده قرار می‌‌گیرند، برخلاف سوخت‌های فسیلی که سبب بازگشت کربن ذخیره شده در اعماق خاک طی سال‌های متمادی به محیط می‌شوند، منجر به حذف دی‌اکسید کربن از محیط خواهند شد. بنابر این نقش بسیار مهمی در کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای و آلودگی هوا خواهند داشت. با این حال همچنان تردیدهای بسیار زیادی درخصوص استفاده از این نوع سوخت و جایگزینی آن با سوخت‌های فسیلی به عنوان منابع تجدیدپذیری انرژی وجود دارد که موانع و محدودیت‌های بسیار زیادی را به وجود آورده است. زیست توده ماده‌ای است که از موجودات زنده‌ای مانند گیاهان، حیوانات و فرآورده‌های جانبی آنها به دست می‌آید. برای مثال کود کشاورزی و ضایعات محصولات و فرآورده‌های کشاورزی از مهم‌ترین منابع تامین زیست توده هستند. این نوع سوخت نوعی منبع تجدیدپذیر انرژی است که می‌تواند در استفاده از ضایعات کشاورزی و تبدیل آن به منابع جایگزین انرژی بسیار موثر باشد. انواع زیست توده قابلیت هضم بی‌هوازی دارند و تجزیه آنها سبب تولید متان خواهد شد که می‌توان از آن برای تامین حرارت و انرژی مورد نیاز خودروها استفاده کرد.

تلاش برای جذب رضایت مصرف‌کنندگان‌

کیفیت موادغذایی یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های مواد غذایی است که نقش مهمی در جلب رضایت مصرف‌کننده دارد. کیفیت می‌تواند شامل ویژگی‌های ظاهری، اندازه‌، شکل، ترکیب مواد غذایی، طعم و ویژگی‌های ساختاری آن ماده غذایی باشد. از آنجایی که مصرف‌کنندگان همواره در معرض ابتلا به بیماری‌های ناشی از آلودگی موادغذایی در حین تولید این محصولات هستند، کیفیت مواد غذایی یکی از مهم‌ترین اصول ساخت و تولید فرآورده‌های غذایی است که بسیار حائز اهمیت است. علاوه بر این، بسیاری از مصرف‌کنندگان به منظور آگاهی از ترکیبات سازنده موادغذایی، باتوجه به برنامه غذایی، نیازهای تغذیه‌ای یا شرایط بیماری خود، توجه ویژه‌ای به استانداردهای در نظر گرفته شده برای تولید و فرآوری یک ماده غذایی دارند. همچنین تضمین بهداشت محل تولید ماده غذایی نیز می‌تواند در دیدگاه مصرف کننده بسیار مهم باشد. یکی از مهم‌ترین موضوعات دیگری که باید در زمینه تولید مواد غذایی مورد توجه قرار گیرد، این است که باید اطلاعات دقیق و صحیح درباره نوع ماده غذایی مصرفی در اختیار مصرف‌کننده قرار گیرد تا با آگاهی بیشتری نسبت به انتخاب یک نوع ماده غذایی و مصرف آن تصمیم‌گیری کند.

آیا مواد غذایی ارگانیک سالم هستند؟

حتما شما هم  تا به حال واژه موادغذایی ارگانیک را شنیده‌اند. اما آیا می‌دانید که این نوع محصولات در مقایسه با موادغذایی معمولی چه ویژگی‌هایی دارند؟

غذاهای ارگانیک براساس استانداردهای مشخصی‌ تولید می‌شوند. به عبارت دیگر در تولید این گروه از فرآورده‌های غذایی از آفت‌کش‌های متداول در کشاورزی، کودهای شیمیایی مصنوعی و فاضلاب استفاده نشده است. علاوه بر این در فرآوری این نوع مواد غذایی از روش‌های معمول مانند تابش‌های یونیزه کننده یا مواد افزودنی شیمیایی بهره گرفته نشده است. تولید فرآورده‌های ارگانیک براساس شرایط و ضوابط قانونی تحت کنترل قرار می‌گیرد تا  در تولید آنها همه استانداردها رعایت شود و برای هیچ‌یک از دام‌ها داروهای‌ آنتی‌بیوتیک یا هورمون رشد تجویز نشده باشد.
در بسیاری از کشورها حتی از اصلاح ژنتیکی نیز در تولید فرآورده‌های ارگانیک استفاده نمی‌شود. در گذشته محصولات غذایی ارگانیک تنها در زمین‌های کشاورزی کوچک که تحت مالکیت خانواده‌ها بود، تولید می‌شد، اما از دهه 1990 میلادی تولید فرآورده‌های کشاورزی ارگانیک با رشد سالانه 20‌درصدی مواجه بوده است. هر نوع محصول یا فرآورده غذایی که در گروه مواد غذایی ارگانیک قرار می‌گیرد باید فاقد هر نوع ماده افزودنی بوده و از طریق روش‌های طبیعی و همچنین با استفاده از مواد طبیعی و در شرایط کاملا کنترل شده و غیرمصنوعی تهیه شده باشد. همچنین لازم است استفاده از روش‌های تولید مبتنی بر صرفه‌جویی در مصرف انرژی و همچنین شیوه‌های بسته‌بندی با استفاده از مواد قابل بازیافت و زیست تجزیه‌پذیر باشد.

این محصولات در مقایسه با مواد غذایی معمولی از کیفیت بهتری برخوردارند و آسیب‌های زیست‌محیطی کمتری دارند. علاوه بر این با مصرف انرژی کمتر، بازده بیشتری دارند و ضایعات کشاورزی را به میزان قابل توجهی کاهش می‌دهند. بسیاری از منتقدان بر این باورند که روش‌های کشاورزی مبتنی بر رعایت اصول و شیوه‌های تولید محصولات ارگانیک با توجه به این‌که به سطح زیر کشت بیشتری نیاز دارند، می‌توانند سبب نابودی جنگل‌ها و از بین رفتن بخشی از اکوسیستم شوند. بررسی‌های انجام شده توسط محققان حاکی از آن است که میوه‌ها و سبزیجات ارگانیک در مقایسه به میزان 40 درصد از آنتی‌اکسیدان‌های بیشتری برخوردارند. نتایج به دست آمده از تحقیقاتی که توسط اتحادیه اروپایی انجام شده است، افزایش سطح مواد غذایی در این گروه از محصولات را مورد تایید قرار داده است. استفاده از شیوه‌های کشاورزی ارگانیک سبب افزایش کیفیت خاک سطح زیر کشت و در نتیجه بهبود طعم مواد غذایی می‌شود. این مواد غذایی، از نظر رعایت اصول بهداشتی و تضمین سلامت مصرف‌کنندگان نیز بیشتر مورد اطمینان هستند. با مصرف غذاهای ارگانیک مطمئن باشید که علاوه بر تامین انرژی مورد نیاز و نیازهای تغذیه‌ای بخش‌های مختلف بدن کمترین عوارض جانبی را می‌توانید انتظار داشته باشید. آیا می‌دانید که با خوردن یک سیب متوسط حتی پس از شستن نیز 30 نوع آفت‌کش را وارد بدن می‌کنید؟ اگر چه امروزه پزشکان توصیه می‌کنند برای افزایش سلامت، مصرف میوه و سبزیجات را در برنامه غذایی روزانه خود بگنجانید، اما با این کار میزان مصرف مواد شیمیایی مضر برای بدن نیز به طور غیر مستقیم افزایش خواهد یافت. متاسفانه امروزه شاهد افزایش آمار مبتلایان به سرطان، چاقی، آلزایمر و نارسایی‌های جنینی هستیم که بررسی‌های انجام شده وجود ارتباط مستقیم بین افزایش میزان مواد شیمیایی و آفت‌کش‌ها در محصولات کشاورزی و افزایش شیوع این گروه‌ از بیماری‌ها را مورد تایید قرار داده است.

موسسه استاندارد مواد غذایی اعلام کرده است باید دراین زمینه تحقیقات بیشتری انجام شود تا مزیت‌ها و برتری‌های مواد غذایی ارگانیک در مقایسه با مواد غذایی معمولی مورد تایید قرار بگیرد.

تامین امنیت غذایی

تنوع زیستی از جمله موضوعات مهمی است که وجود آن برای ایجاد امنیت غذایی، تغذیه و دستیابی به معیشت پایدار ضروری است. ایجاد هماهنگی و یکپارچگی در میان موجودات زنده در محیط زیست نقش بسیار مهمی در برقراری و حفظ شرایط مناسب برای زندگی انسان‌ها دارد. از زمان آغاز فعالیت‌های کشاورزی حدود 12000 سال پیش تا به امروز از حدود 7000 گونه گیاهی و چندین هزار گونه جانوری برای تامین مواد غذایی مورد نیاز انسان‌ها استفاده شده است. اما حرکت جهانی سعی دارد هر چه بیشتر به طرف ساده‌سازی برنامه‌ غذایی حرکت کند تا به این ترتیب بتواند علاوه بر تضمین امنیت غذایی، پیامدهای نامطلوب‌ ناشی از مصرف مواد غذایی متنوع بر حفظ تعادل بدن و سلامت انسان‌ها را کاهش دهد. تنوع زیستی به‌طور غیر مستقیم امنیت غذایی، تغذیه و سلامت انسان‌ها را در معرض خطر قرار می‌دهد و اگر ما بتوانیم، با بررسی خواص مطلوب گونه‌های گیاهی مختلف گونه‌های مناسب برای افزایش بازده محصولات کشاورزی یا زمان ماندگاری آنها را افزایش دهیم، می‌توانیم سطح سلامت جامعه را نیز افزایش دهیم؛ چنانچه یکی از مهم‌ترین اهداف سازمان خواربار و کشاورزی نیز این است که با گسترش شیوه‌های کشاورزی مناسب، بهبود تغذیه افراد و تضمین امنیت غذایی، فقر و گرسنگی را در دنیا ریشه کن سازد.

مقابله با بحران جهانی غذا

حدود 5/1 میلیارد نفر از مردم دنیا کمتر از روزی یک دلار در آمد دارند و هر 6/3 ثانیه یک نفر به علت گرسنگی می‌میرد. گرسنگی نه تنها سبب مرگ انسان‌ها می‌شود، بلکه توانایی آنها در اشتغال به کار و آموزش را نیز کاهش می‌دهد. در کشورهای در حال توسعه غذای مورد نیاز 60 درصد از جمعیت انسان‌ها از فرآورده‌های کشاورزی تامین می‌شود و کاهش کیفیت خاک زمین‌های کشاورزی، جان میلیون‌ها  نفر را در معرض خطر قرار می‌دهد. از آنجا که بیش از 70 درصد مردم فقیر و گرسنه ساکن مناطق روستایی هستند، سرمایه‌گذاری سازمان‌های دولتی و بخش خصوصی در این مناطق می‌تواند نقش مهمی در تحقق اهداف سازمان خواربار و کشاورزی و به حداقل رساندن قحطی و گرسنگی تا سال 2015 میلادی داشته باشد. اگر چه تامین مواد غذایی و ریشه‌کن کردن گرسنگی در جهان از حقوق مسلم همه انسان‌هاست، اما همچنان در بسیاری از کشورها تامین نیازهای غذایی مردم محدودیت‌های بسیاری دارد. گندم و شیر از مهم‌ترین مواد غذایی هستند که با توجه به پیامدهای ناشی از تغییرات آب و هوا، قیمت آنها افزایش قابل توجهی داشته است. البته باید توجه داشت که افزایش مصرف سوخت‌های زیستی نیز نقش بسیار مهمی در شدت یافتن بحران غذا در کشورهایی که استفاده از سوخت زیستی را تنها راه مقابله با مشکل کمبود سوخت مورد نیاز خودروها یافته‌اند، داشته است. از سال 2007 تاکنون قیمت مواد غذایی با افزایش چشمگیری مواجه بوده است که منجر به ایجاد بحران جهانی، بی‌ثباتی سیاسی و اقتصادی و ناآرامی‌های اجتماعی در کشورهای فقیر و توسعه یافته شده است. بسیاری از کارشناسان بر این باورند که خشکسالی‌های نابهنگام در مناطق حاصلخیز و همچنین افزایش قیمت جهانی نفت که منجر به افزایش هزینه تهیه کودهای شیمیایی، نقل و انتقال مواد غذایی و کشاورزی به شیوه صنعتی شده، نقش بسیاری مهمی در ایجاد بحران غذا داشته است.

استفاده از برخی محصولات کشاورزی به منظور تامین سوخت مورد نیاز کشورهای توسعه یافته نیز نقش مهمی در تغییر رژیم غذایی بسیاری از جوامع و افزایش مصرف گوشت در برنامه غذایی روزانه این افراد داشته است. به نظر می‌رسد تغییرات ساختاری در چگونگی تجارت و تولید موادغذایی، حذف یارانه از برخی از محصولات کشاورزی، تغییرات ایجاد شده در تنوع کشت محصولات و تغییرات آب و هوایی نیازمند انجام بررسی و تحقیق هستند.

سهیل امیری‌