سفری زمستانی به اردبیل در تابستان‌

سردی سفر، گرمی شما

اگر این سفر کمی سرد است به بزرگواری خودتان ببخشید. این همان سفری است که اسفند گذشته به شما وعده داده بودیم. رفتیم اما وصفش ماند برای تابستان. تعریف زمستان اردبیل در دل تابستان یعنی خنکای بهار. شما این‌طور حساب کنید تا ما بیش از این خجالت‌زده دوستان نشویم.

اردبیل شهر کهنی است. اتفاقات زیادی به خود دیده است. این شهر در طول تاریخ سیاسی خود قرن‌های متمادی مرکز آذربایجان و زمانی پایتخت کشور ایران بوده است. اردبیل از شمال به شهرستان گرمی و دشت زیبا و پربرکت مغان، از مشرق به استان گیلان و رشته کوه‌های طوالش، از جنوب به خلخال و قسمتی از شهرستان میانه و از مغرب به شهرستان‌های سراب و مشکین‌شهر مشرف است.

تاریخی به هم فشرده‌

نخستین جایی که می‌خواهیم ببینیم، مجموعه شیخ صفی اردبیلی است. شیخ صفی مجموعه‌ به هم فشرده‌ای از تاریخ و معماری صفویه است. فشرده بودن و تو در تو بودن این معماری  به دلیل  سرمای این شهر و کوهستانی بودن آن و تلاش برای گرم نگاه داشتن تمام مجموعه است.

وقتی در خیابان‌های اردبیل سرازیر می‌شویم، آنقدر خانه‌ها در کنار هم ساخته شده‌اند و ساخت و ساز زیاد است که تا زمانی که درست روبه‌روی بقعه شیخ صفی قرار بگیریم، متوجه این بنای ارزشمند نمی‌شویم. شیخ صفی این روزها در تلاش است تا نام خود را در فهرست آثار جهانی یونسکو جاودانه کند و مقصد جدیدی برای گردشگران و علاقه‌مندان به تاریخ ایران در سراسر جهان باشد.

بنای شیخ صفی شامل مجموعه‌های بسیاری می‌شود. صحن اصلی حیاطی است مستطیل‌شکل و مفروش با تخته‌سنگ‌های صاف  و حوضی 12 ترک، چله‌خانه یا قربانگاه، مدخل صحن که دارای طاق زیبای کاشیکاری شده به نام شاه عباس است، اتاقی نسبتا بزرگ به نام دارالمتولی، مسجد جنت‌سرا که بیشتر برای انجام مراسم صوفیانه بوده، قندیل‌خانه که در حقیقت قسمت اصلی بناست و دقیقا روبه‌روی سرسرای ورودی در 2 طبقه قرار گرفته است. گنبد الله‌الله که در ضلع جنوب غربی قندیل‌خانه قرار گرفته است. معماری مجموعه تاریخی شیخ صفی اردبیل چکیده و تلفیقی از معماری دوران اسلامی و ایران قدیم است و سند منحصر به فردی برای پژوهش‌های معماری محسوب می‌شود.

بر مزار رفتگان‌

صفوی‌ها در این بقعه شانه به شانه هم آرمیده‌اند. در اتاقی کوچک که براحتی نمی‌توان از میان آنها گذشت، ضریح‌های اطراف  آنها  آنقدر کم‌ارتفاع است که براحتی سطح آن دیده می‌شود. در کنار قبر شیخ صفی‌الدین، مقبره شاه اسماعیل، بنای مربعی‌شکل کوچکی است که روی آن گنبد نسبتا بزرگی بنا شده است. روی قبر شاه‌اسماعیل صندوق مرصع فوق‌العاده نفیس و گران‌قیمتی نصب شده که از شاهکارهای هنری ارزنده دوره صفوی است. خوشبختانه این اثر هنری نفیس به تاراج روس نرفت. وقتی لشکر روس از بردن صندوق به دلیل قرار گرفتن در زاویه‌ای که دارای در کوچک بود مأیوس شدند و دیدند که با خراب کردن در، کل بنا تخریب می‌شود و صندوق از بین می‌رود، رسما به دولت وقت (رضاخان پهلوی) گفتند که حکومت روس حاضر است در ازای تحویل گرفتن صندوق شاه‌اسماعیل، تمام شهرهای آذربایجان را راه‌آهن بکشد که خوشبختانه دولت نپذیرفت.

حرمخانه از دیگر بناهای این مجموعه تاریخی است و همچنین چینی‌خانه در قسمت شرقی قندیل‌خانه یا رواق اصلی قرار گرفته که با 2 ورودی باریک با دارالحفاظ ارتباط می‌یابد. همان‌گونه که از اسم آن مشخص است، در دوره صفوی محل نگهداری ظروف و وسایل قیمتی زرینه و سیمینه بوده، بعلاوه ظروف سفارشی شاه عباس اول به کشور چین که به اردبیل حمل می‌شده به دستور وی در محل چینی‌خانه محافظت می‌شده است.  چینی‌خانه در این مجموعه شاهکار است. شاهکارتر هم می‌شود وقتی به مدد خیال در میان چینی‌خانه بچرخی و هدایای شاه صفوی را به تماشا بنشینی.

این اتاق اختصاص داشت به نگهداری ظروف چینی نفیس که شاهان صفوی به مقبره و بقعه جدشان اهدا کردند و در زمان اشغال اردبیل به وسیله روس‌ها به تاراج رفت. چینی‌خانه دارای 4 شاه‌نشین است که تاق‌نمای مقرنس گچی دارد و همه مقرنس‌ها و آویزهای آن با رنگ‌های قهوه‌ای، قرمز و طلایی نقاشی شده است. نقش‌های آن علاوه بر تناسب با سطوح مقرنس‌کاری از اسلیمی‌های مختلف و گل‌های متناسب تشکیل یافته است. ظروف چینی و دیگر ظرف‌های آشپزخانه (بلوری و مسی)‌ در این اتاق به طرزی مطمئن و زیبا نگهداری می‌شد.

از دید آنوبانینی چینی‌خانه از برجسته‌ترین شاهکارهای معماری در قرن 11 هجری در شهر اردبیل محسوب می‌شود. این بنا به شکل اتاق چهارگوش و به قطر 18 متر است که گوشه‌های آن خوابیده و دارای چند طاق‌نماست. در مقرنس‌های توخالی گچی ایوان‌ها، طاق‌نماها و شاه‌نشین‌ها تعداد زیادی محوطه و طاق‌های تزئینی به شکل انواع گلدان‌ها، ابریق‌ها و ظروف رایج قرن 11 هجری تعبیه شده است.

اما قالی معروف این مجموعه خود حکایت زیبا و غم‌انگیز دارد؛ این قالی که امروز بسیاری را به موزه ویکتوریای لندن می‌کشاند و مات خویش می‌سازد. نقش‌های این قالی و سقف اتاقی که در آن فرش شده بود یکی است و هنرمندان ایرانی برای این‌که  جای خالی این فرش کمتر احساس شود و حسرت از دل بازدیدکنندگان و علاقه‌مندان به تاریخ ایران پاک شود، در چند سال گذشته دوباره نقش را از روی سقف به روی تار و پود قالی کشاندند که امروز زینت‌بخش این مجموعه است. هرچند باعث نمی‌شود وقتی که روی آن گام می‌زنی در دلت آرزو نکنی که کاش همان فرش اصلی امروز زیر گام‌هایت نقش می‌بست و تو را می‌برده به سده‌های پیشین و به دوره صفوی.

شورابیل در منهای صفر درجه‌

دریاچه شورابیل یکی از جاذبه‌های بسیار زیبای اردبیل است. در هر فصلی که مهمان این شهر شدید، شورابیل را از دست ندهید. حتی در زمستان سخت 86 که تمام سطح دریاچه یخ ‌زده  برای نخستین بار. هرچند بسیاری چنین اتفاقی را به دلیل دخل و تصرف‌های ما در محیط زیست می‌دانند که به کوچ بسیاری از پرندگان مهاجر از این دریاچه برای همیشه انجامیده است، اما زمستانی قلب شورابیل از موج افتاد و یخ زد. آن روز ما به دیدار این سطح صاف و بدون حرکت و لبریز از لرز و سرما رفته بودیم. مادری و فرزندی تصمیم می‌گیرند از این سمت دریاچه به سمت دیگری بروند و ما نگران که مبادا اتفاق بیفتد و یخ سطح دریاچه وزن آنها را تاب نیاورد که خوشبختانه آورد. این مساله برای اردبیلی‌ها هم جالب بود و خبرش از تلویزیون محلی پخش شد؛ اما کمتر اردبیلی‌ای را دیدیم که ترسی داشته باشد برای این‌که عرض این دریاچه را آرام‌‌آرام قدم بزند. ما تا بخشی را رفتیم و برگشتیم و اطراف کشتی به گل نشسته‌ای یا بهتر بگویم به یخ نشسته‌ای گشتیم و به یادگار عکس گرفتیم. سطح سفید دریاچه شورابیل در این فصل سال از دور تو را می‌گیرد، انگار که آسمان روی زمین فرش شده باشد و ما دور تا دور این همه زیبایی گشتیم تا خاطره زیبایی از روز‌های برفی این شهر در ذهنمان حک کرده باشیم.

زهرا کشوری‌