یک سال مهلت تا رسیدن به نقطه صفر

سال 1985 تعداد 28 کشور توسعه یافته در شهر وین اتریش گرد هم آمدند و با استناد به یافته‌های دانشمندان و با تکیه بر مستندات بیانیه کنفرانس سران کشور‌ها در سال 1992 در زمینه توسعه پایدار انسانی و مفاد دستور کار 21، کنوانسیون وین را برای حفاظت از لایه ازن منعقد کردند. این کنوانسیون چارچوب سیاست‌های کلی کشور‌ها به منظور همکاری در زمینه تبادل اطلاعات و دانش فنی، انجام مشاهدات پیوسته برای سنجش مقادیر اشعه ماوراء بنفش خورشیدی و اثرات آن و همچنین همکاری در تهیه و تنظیم برنامه‌ها، روش‌ها و ضوابط قانونی مشخص برای شناسایی و کنترل مواد مخرب لایه ازن را مشخص کرد. سپتامبر 1987 میلادی 46 کشور توسعه یافته مجدداً در مونترال کانادا گرد هم آمدند و ضمن تبیین تعهدات جامعه جهانی برای حل بحران به‌وجود آمده برای حیات کره زمین یعنی کاهش لایه ازن و آثار ناشی از آن فهرستی از مواد مخرب لایه ازن را تهیه و برنامه زمانبندی مشخصی را برای حذف تدریجی آنها از سوی 2 گروه از کشور‌های در حال توسعه و توسعه یافته تنظیم کردند. این پروتکل 2سال بعد یعنی در سال 1989 لازم‌الجرا شد که پروتکل مونترال دارای 4 اصلاحیه لندن (1990)، کپنهاگ (1992)، مونترال (1997) و پکن (1999) است.

بررسی‌ها نشان می‌دهد دولت جمهوری اسلامی ایران با همکاری آژانس‌های اجرایی و کمک‌های فنی و مالی صندوق چندجانبه پروتکل مونترال به اهداف از پیش تعیین شده در جدول زمانبندی این پروتکل برای حذف مصرف مواد مخرب لایه ازن در واحدهای تولیدی، مونتاژ و تعمیرگاهی تلاش می‌کند.

بر این اساس مسوولان اعلام کرده‌اند به دلیل تلاش‌های ارزنده‌ای که از سوی دولت جمهوری اسلامی ایران صورت گرفته است، ایران در زمره فعال‌ترین کشورهای عضو پروتکل مونترال برای حذف مواد مخرب لایه ازن به‌شمار می‌آید.

معاون انسانی سازمان حفاظت محیط‌زیست دراین باره می‌گوید: ‌اجرای تعهدات دولت جمهوری اسلامی ایران در قبال مصوبات پروتکل مونترال مرهون تلاش‌های نهادهای ملی اعم از سازمان‌ها و وزارتخانه‌ها و بخش‌های خصوصی نظیر اتحادیه‌های مربوط و کمک‌های فنی و مالی صندوق چندجانبه پروتکل مونترال و آژانس‌های اجرایی وابسته به سازمان ملل متحد مانند برنامه محیط‌زیست سازمان ملل و برنامه عمران سازمان ملل و همچنین آژانس‌های اجرایی چون سازمان همکاری‌های فنی آلمان بوده است.

دکتر حسن اصیلیان با تشریح وضعیت ایران، ادامه داد: ‌اکنون که تا پایان تعهدات دولت جمهوری اسلامی ایران برای حذف مواد مخرب لایه ازن طبق جدول زمانبندی پروتکل مونترال تنها یک سال و چند ماه باقی مانده است تاکنون حدود 650 واحد شامل یخچال‌سازی، فوم‌سازی، خودروسازی، واگن‌سازی، کمپرسورسازی و تعمیرگاهی به فناوری‌های سازگار با لایه ازن مجهز شده‌اند و تا پایان امسال حدود 600 واحد تعمیرگاهی نیز به این آمار افزوده می‌شود.

وی افزود:‌ با توجه به فعالیت‌های انجام شده و ‌طرح‌‌های اتمام یافته در بخش‌های مختلف مصرف‌کننده مواد مخرب لایه ازن، تقویت واجرای قوانین و مقررات مرتبط با حفاظت لایه ازن، پایش و نظارت بر حسن اجرای فعالیت‌های مربوط به حذف مواد مخرب لایه ازن و استفاده بهینه از تجهیزات سازگار با لایه ازن از سوی واحدهای صنعتی دریافت‌کننده این تجهیزات و در نهایت تقویت برنامه‌ها و کارگاه‌های آموزشی و اطلاع‌رسانی به تمام واحدها و نهادها اهمیت بسزایی دارد.

در این راستا و به منظور تقویت اجرای قوانین و مقررات تحت پروتکل مونترال و کنترل و ممانعت از تجارت غیرقانونی مواد مخرب لایه ازن دفتر حفاظت لایه ازن به برگزاری نشست‌های آموزشی با گمرک ایران اقدام کرده تا با اطلاع‌رسانی مسوولان در این‌باره اقدامات گسترده‌ای انجام شود.

وی ادامه داد: ‌همچنین از آنجا که دفتر حفاظت لایه ازن دارای یک شبکه از نمایندگان ازن سراسر کشور است به منظور تقویت و توانمندسازی این افراد دوره‌های آموزشی متعددی برگزار می‌شود، تا این گروه از کارشناسان در انجام برنامه‌های پایش اقدامات لازم را انجام دهند.

برنامه ملی حذف فریون‌ها

دفتر برنامه ملی حذف فریون‌ها NPP هم‌اکنون با کمک سازمان همکاری‌های بین‌المللی آلمان (GTZ) در کشور در حال فعالیت است. برنامه پروکلیمای سازمان همکاری‌های فنی و بین‌المللی آلمان تحت ماموریت محول شده از طریق وزارت فدرال همکاری‌های اقتصادی و توسعه‌ای آلمان (BMZ) به منظور تسهیل همکاری‌های دو جانبه کشور آلمان به صندوق همکاری‌های چند جانبه پروتکل مونترال شکل گرفته است.

یورگن یوزینگر، نماینده سازمان همکاری‌های بین‌المللی آلمان دراین‌باره می‌گوید: هدف مشارکت این سازمان در این پروتکل بهبود مستمر و پایدار شرایط زندگی مردم در کشورهای در حال توسعه است. تمرکز اصلی این سازمان دراین برنامه ظرفیت‌سازی و ارائه همکاری‌های فنی مورد نیاز بوده است.

وی افزود: اساسا انتخاب کشورهای همکار به گونه‌ای انجام گرفته است که جایگزین‌های پایدار برای مواد مخرب لایه ازن در مناطق مختلف جهان ارائه شود.

وی ادامه داد: همکاری‌های دوجانبه باعث ارتقا و توسعه تبادل تجربیات بخش‌های خصوصی و رسمی در تمامی سطوح به منظور تبدیل صنایع مخرب لایه ازن به صنایع غیرمخرب، ارائه مشاوره‌های لازم به موسسات دولتی برای ایجاد قوانین و مقررات محلی و سیاستگذاری‌های لازم به منظور جایگزینی فناوری‌های مخرب لایه ازن با جایگزین‌های مورد‌پسند از نطقه نظر اقتصادی و دوستدار محیط‌زیست می‌شود.

نماینده سازمان همکاری‌های بین‌المللی آلمان دراین‌باره گفت: پروکلیما از سوی دولت جمهوری اسلامی ایران به عنوان آژانس اجرایی راهبر برای تدارک و اجرای طرح ملی حذف مواد مخرب لایه ازن CFC (مصوب سال 2003 میلادی ) انتخاب شد.

این مقام مسوول گفت: در راستای این طرح دولت جمهوری اسلامی ایران متعهد شده است مصرف تمام مواد مخرب لایه ازن در کشور و تمامی بخش‌های صنعتی و کارگاهی را حداکثر تا تاریخ اول ژانویه سال 2010 میلادی حذف کند، در مجموع و برای اجرای این طرح ملی، 11 میلیون دلار از طریق صندوق همکاری‌های چند جانبهMLF  برای کاهش مصرفCFC ‌ها و در نهایت حذف نهایی این مواد دربازه زمانی 2004 میلادی تا 2010 میلادی تخصیص داده شده است.

یوزینگر با اشاره به اقدامات انجام شده در این‌باره ادامه داد: تاکنون برنامه ملی حذف فریون‌ها بیش از 90‌درصد مصارف باقی‌مانده CFC در کشور ایران را حذف کرده است. همچنین این برنامه به زیرساخت‌سازی رسمی برای پیگیری و پایش مصرف مواد مخرب لایه ازن و نیز تامین آموزش‌ها و حمایت‌های لازم به تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان محصولات حاوی مواد مخرب لایه ازن کمک شایانی کرده و در نهایت راه رسیدن به هدف حذفCFC ‌ها تا سال 2010 را هموار کرده است و در این راه امکانات زیادی را به منظور ارتقای سطح کمی و کیفی محصولات در اختیار شرکت‌ها گذاشته است.

وی تاکید کرد: این برنامه نه تنها به حفاظت لایه ازن کمک کرده بلکه به کاهش انتشار آلاینده‌ها به هوا به میزان 21 تن دی اکسید کربن که حدودا معادل انتشار سالانه این گاز در اثر تردد خودروها در شهر بزرگی همچون تهران است، کمک شایانی کرده است.

نقش لایه ازن در حفاظت از کره زمین‌

ازن گازی است که هر مولکول آن از 3 اتم اکسیژن (3 (Oتشکیل شده است. در نواحی گرمسیری اتمسفر در اثر واکنش‌های شیمیایی حاصل از تابش نور خورشید، ذخیره لایه ازن تجدید و سپس در اثر جاری شدن هوای اطراف کره زمین قسمتی از آن به سمت قطبین زمین منتقل می‌شود. ازن یک اکسیدکننده قوی است و با بسیاری از مواد مختلف در اتمسفر ترکیب می‌شود. بیشترین مقدار ازن در اتمسفر زمین در لایه بین 15 تا 50 کیلومتری بالای سطح زمین و در لایه استراتوسفر وجود دارد ولی اگر در لایه‌های پایین اتمسفر در تروپوسفر و در ارتفاع تنفسی ما قرار گیرد، به عنوان یک آلاینده محسوب می‌شود. اما ازن در استراتوسفر به صورت یک سپر مانع از رسیدن اشعه خطرناک ماوراءبنفش (UV)  به سطح زمین می‌شود و به همین دلیل این لایه برای ادامه حیات روی کره زمین ضروری است.

تابش‌های ماوراءبنفش شامل امواج بین 1/0 تا 4/0 میکرون بوده که خود به سه نوع UV-A، UV-B و UV-C تقسیم می‌شود. UV-C  کوتاه‌ترین طول موج را دارد و از همه پرانرژی‌تر است.

این تابش‌ها آنقدر انرژی دارند که قادرند اکسیژن دو اتمی را به دو اتم اکسیژن بشکنند و سپس آن را با مولکول 2 Oترکیب و ازن را به وجود آورند. ازن با جذب تابش‌های ماوراء بنفش دوباره به اکسیژن دو اتمی و یک اتمی می‌شکند و حرارت آزاد می‌شود. بین تولید و انهدام ازن در شرایط معمول غالب اتمسفر، یک توازن پویا برقرار است.

  اولین کاهش شدید ضخامت لایه ازن در سال 1981 در قطب جنوب مشاهده شد. در فصل بهار در قطب جنوب بیش از 60 درصد کاهش ضخامت ازن در لایه استراتوسفر به ثبت رسید که پژوهشگران این پدیده را حفره ازن نامگذاری کردند. حفره ازن وسعتی برابر با مساحت ایالات متحده آمریکا را دربر می‌گرفت. کاهش ضخامت لایه ازن طی سال 1989 در قطب شمال نیز مشاهده شد، ولی به دلیل شرایط آب و هوایی متفاوت و دمای بالاتر نسبت به قطب جنوب ضخامت این لایه کمتر است. در شرایط طبیعی بالاترین تراکم ازن در نواحی قطب و پایین‌ترین میزان آن در نزدیکی استوا دیده می‌شود. البته بیشترین تولید ازن در نزدیکی استواست، اما ازن استراتوسفری همراه با الگوی چرخشی هوای جهان به سمت قطبین حرکت می‌کند.

با گسترش استفاده از مواد مخرب لایه ازن در صنعت بتدریج اثرات نامطلوب این مواد روی این لایه مشاهده شد و به دنبال آن کنوانسیون وین در سال 1985 برای حفاظت از لایه ازن توسط سازمان ملل متحد و دیگر کشورهای جهان تدوین گشت تا از این لایه حفاظت شود.

اثرات تخریب لایه ازن بر محیط‌ زیست

در اثر کاهش ضخامت لایه ازن میزان تابش اشعه ماوراء بنفش به سطح زمین افزایش یافته است و موجب تاثیرات نامطلوب زیست‌محیطی و اثرات مخربی بر سلامت افراد می‌شود.

1- اثر بر سلامت انسان‌

دریافت این اشعه توسط بدن موجب تضعیف سیستم ایمنی و بروز انواع سرطان‌های پوستی می‌شود. همچنین بروز بیماری‌هایی نظیر آب مروارید و کوری چشم با کاهش ضخامت لایه ازن افزایش پیدا می‌کند.

2- اثر بر اکوسیستم‌های آبی‌

در دریاها و اقیانوس‌ها مهم‌ترین تاثیر تابش اشعه ماوراءبنفش از بین رفتن فیتوپلانکتون‌هاست که اولین حلقه زنجیره غذایی در این مناطق هستند. همچنین برخی تغییرات ژنتیکی در کرم و لاروهای موجودات دریایی از دیگر اثرات تابش این اشعه است. با توجه به این‌که بیش از 30 درصد پروتئین مورد نیاز انسان از دریاها و اقیانوس‌ها تامین می‌شود، با کاهش ضخامت لایه ازن و از بین رفتن فیتوپلانکتون‌ها و به دنبال آن زئوپلانکتون‌ها، زاد و ولد ماهی‌ها کاهش می‌یابد و در نتیجه دسترسی انسان به انواع ماهی‌ها کم می‌شود.

3- اثر بر اکوسیستم خشکی‌

در این زمینه می‌توان به کاهش بازده محصولات کشاورزی مانند برنج، گندم، سویا، سیب‌زمینی و غیره اشاره کرد. بررسی‌ها نشان می‌دهد 25 درصد کاهش لایه ازن یعنی 25درصد کاهش بازده مزارع سویا،‌ علاوه بر این کاهش ضخامت لایه ازن می‌تواند واکنش‌های شیمیایی در تروپوسفر را تشدید کند و موجب افزایش تولید ازن در سطح زمین شود و بروز آلودگی‌های شدید هوا را به همراه داشته باشد.

نگاهی بر وضعیت مصرف فریون‌ها

فریون‌ها یا موادی که از آنها تحت عنوان کلروفلوروکربن‌ها (CFC)  یاد می‌شود، جزو گروه بزرگی از ترکیبات شیمیایی هستند که در آنها یک مولکول متان یا اتان به دو یا چند اتم کلر و فلور اتصال دارند.

 فریون‌ها در لایه تروپوسفر جو کره زمین بسیار پایدارند و براحتی شکسته نمی‌شوند. با حرکت به سمت لایه‌های فوقانی جو در لایه استراتوسفر تحت تاثیر اشعه ماوراء بنفش خورشیدی شکسته شده و بدین ترتیب اتم‌های آزاد کلر در جو رها می‌شوند.

این اتم‌ها که در حالت بسیار فعالی از لحاظ شیمیایی قرار دارند، با جذب یکی از 3 اتم اکسیژن مولکول ازن موجب شکسته شدن ازن شده و تکرار این پدیده در حجم زیاد در نهایت به تخریب و کاهش ضخامت لایه ازن منجر می‌شود.

فریون‌ها بسته به تعداد و نوع چیدمان اتم‌های کلر و فلور در آنها به اشکال مختلفی وجود دارند که از جمله متداول‌ترین آنها فریون‌های 12، 11، 113، 114 و 115 هستند. این فریون‌ها به‌عنوان ترکیبات سرد کننده در یخچال‌ها و سیستم‌های سرمایشی یا به‌عنوان عامل پف‌دهنده در فرآیند تولید اسفنج به‌کار برده می‌شوند. فریون‌ها همچنین در تولید افشانه‌های تنفسی به عنوان عامل افشاننده و در برخی از صنایع به عنوان حلال برای پاک کردن سطوح و قطعات، مورد استفاده گسترده قرار می‌گیرند.

هر کدام از این فریون‌ها دارای درجه مشخصی از قدرت تخریب‌کنندگی لایه ازن یا (ODP) هستند. به‌عنوان مثال فریون‌های یاد شده به ترتیب دارای قدرت تخریب‌کنندگی معادل 1، 1، 8/0، 1 و 6/0 هستند.

فریون‌ها که اولین بار در اوایل دهه 1930 میلادی به طور گسترده به بخش صنعت کشور‌های توسعه‌یافته معرفی و مورد استفاده قرار گرفتند، هنوز هم برای تولید سیستم‌های سرمایشی، اسفنج و داروهای تنفسی بیشتر در کشور‌های در حال توسعه مورد استفاده قرار می‌گیرند.

فریون‌ها جزو اولین گروه از مواد تحت کنترل پروتکل مونترال هستند که طبق برنامه زمانبندی پروتکل، تولید و مصرف آنها به استثنای برخی موارد ضروری در کشور‌های توسعه یافته تا پایان سال 1995 میلادی به‌طور کامل متوقف شده است.

این در حالی است که مقررات پروتکل مونترال به کشور‌های در حال توسعه یا آن دسته از کشورهایی که متوسط سرانه مصرف فریون‌ها در آنها کمتر از 300 گرم است، تا پایان سال 2009 میلادی فرصت می‌دهد تا کل مصرف و تولید فریون خود را به استثنای برخی موارد ضروری که باید به تایید و تصویب کمیته اجرایی پروتکل برسند به صفر برسانند.

بررسی روند مصرف فریون‌ها در کشور‌های جهان نشانگر کاهش قابل توجه این مواد در طول سال‌های اخیر است. مصرف فریون‌ها در ایران طی سال 2005 میلادی با کاهشی حدود 52 درصد نسبت به میانگین سال‌های 1995 تا 1997 به 2221 تن رسیده است. اجرای برنامه‌های پروتکل مونترال در کشور در طول یک دهه گذشته عامل اصلی در کاهش مصرف این مواد بوده است، به‌طوری‌که انتظار می‌رود با اجرای موثر برنامه‌های پیش‌بینی شده مصرف فریون‌ها تا پایان سال 2009 میلادی به صفر برسد.

حمیده‌سادات هاشمی