پرندگان‌،‌ حضور‌ شگفت‌انگیز ‌خلقت‌ ‌‌بر ‌فراز ‌‌زمین

 بررسی‌ها نشان می‌دهد از 517 گونه پرندگان ایران، حدود 63 گونه یعنی معادل 323 گونه در ایران‌ زاد و ولد می‌کنند و از این تعداد 78 گونه تابستان‌گذر و بسیاری از آنها حتی مهاجر عبوری هستند که در زمستان هم دیده نمی‌شوند و 59 گونه در برخی قسمت‌های کشور تابستان‌گذر و در قسمت‌های دیگر زمستان‌گذر هستند.

اگر پرندگان خونگرم نبودند، پرواز برای آنها در مناطق سردسیر بسیار مشکل بود. سوخت و ساز پرندگان سریع است. در برخی گونه‌ها، دمای بدن حدود 37 درجه سانتی‌گراد یعنی معادل دمای بدن انسان و برای بعضی دیگر حدود 42 درجه است.

به طور کلی برخورداری از پر، بال و نوک این گونه را نسبت به دیگر موجودات مشخص می‌سازد، به استثنای چند گروه ناتوان در پرواز مانند پنگوئن و شترمرغ، ساختمان بدن پرندگان به طور کلی در حکم دستگاهی مخصوص پرواز است.

پر عضوی بی‌همتاست؛ چه برای شکافتن هوا، چه به عنوان پوششی عایق، چه به لحاظ مناسبت آن در دینامیک هوابری و چه از نظر سبکی وزن. استخوان‌های پرندگان نیز از نظر تقلیل دادن وزن آنها تا حد ممکن حالت استثنایی دارند. درون استخوان‌ها خالی است ولی مثل داخل بال هواپیما یا پایه‌های پل، بسته‌هایی با بهترین شیوه مهندسی این استخوان‌ها را تقویت می‌کند.

پرندگان می‌توانند بارها و بارها نقل مکان کنند و این جابه‌جایی سریع از محیطی به محیط مناسب‌تر، برای بسیاری از گونه‌ها به علت نیازهای خاص تغذیه و با شرایط اقلیمی اهمیت حیاتی دارد.

خانواده غواص‌ها

پرندگانی آبزی هستند با بال‌های کوتاه و باریک که در سمت عقب بدن جای دارند. پاهای آنها نیز عقب‌تر و نزدیک به انتهای بدن قرار دارند. در شنا و زیر آب رفتن بسیار ماهرند و در مقابل خطر به همین نحو واکنش نشان می‌دهند. با بی‌میلی پرواز می‌کنند، هر چند پروازشان محکم وسریع است. در حالت پرواز پاها از دم بیرون می‌زنند، سر از بدن قدری پایین‌تر قرار می‌گیرد و پشت پرنده قوز می‌کند.

دارای منقار قلمی تیز هستند، نر و ماده هم‌شکل‌اند، از ماهی، سخت‌پوستان و نرم‌تنان تغذیه می‌کنند و معمولا در آب‌های ساحلی دریای خزر دیده می‌شوند.

خانواده کشیم‌ها

پرندگانی آبزی هستند با بال‌های کوچک و نوک تیز مانند غواص‌ها. پاهایشان در انتهای بدن و مناسب برای شنا و غوطه‌ور شدن است. ضمن آن که ابزاری مناسب در مواجهه با خطر نیز محسوب می‌شوند. کمتر پرواز می‌کنند ولی پروازشان محکم و سریع است. کوچکی دم، آنها را بی‌دم می‌نمایاند. نوک تیز و قلمی دارند. دارای پرهای پرپشت و ابریشم مانند هستند. نر و ماده هم‌شکل‌اند. غذای اصلی آنها ماهی، سخت پوست و نرم‌تن است و در آب‌های سواحل شمال کشور دیده می‌شوند.

خانواده کبوتر دریایی

پرندگانی کاملا دریایی هستند و به واسطه سوراخ بینی لوله‌مانند خود مشخص می‌شوند. نوک آنها در انتها مجهز به چنگ است. بال‌ها دراز و باریک و پاها دارای پرده است. روغن حاصل از خوراک‌های دریایی در معده آنها ذخیره و با بالا آوردن آن برای تغذیه جوجه استفاده می‌شود. ضمنا این روغن را که بوی ناراحت‌کننده‌ای دارد به سمت دشمن پرتاب می‌کنند.

پراکندگی آنها در خلیج فارس و دریای عمان است ولی در سواحل کمتر دیده می‌شوند چون فقط در فصل تکثیر به خشکی می‌آیند.

خانواده مرغ طوفان

پرنده‌ای کاملا دریازی است. رنگ آن در بالای بدن خاکستری تا سیاه است و لکه‌ای سفید در جلوی دمگاه در بالا و پایین دارد.

سوراخ بینی لوله‌ای و انتهای منقار دارای چنگ است. پاهای نسبتا دراز با پرده دارد که از آن برای جهیدن و راه رفتن روی آب دریا از جمله برای یافتن غذا استفاده می‌کند.

نر و ماده هم‌شکل‌اند. پرنده‌ای است که در مناطق قطبی جنوب زاد و ولد می‌کند و در زمستان در اقیانوس‌های شمالی به سر می‌برد.

این پرنده فقط یکی دو بار در خلیج فارس و دریای عمان دیده شده است.

خانواده نوک سرخ دریایی‌

پرندگانی دریازی هستند که به کمک امتداد شاهپرهای دراز دم مشخص می‌شوند. سفید هستند و نوار سیاه چشمی و خطوط سیاه باریک در پشت و روی انتهای بال دارند.

این خانواده، سر بزرگ، گردن کوتاه و نوک قرمز مرجانی و نسبتا دراز و تیز دارند. پاها کوتاه و پرده‌دارند. نر و ماده یک شکل هستند و فقط برای تخمگذاری به جزیره‌های خلیج فارس و تنگه هرمز می‌آیند.

خانواده پلیکان 

پرندگان بزرگ آبزی هستند که بیشتر بدن آنها سفید است. دارای سر بزرگ، گردن و نوک دراز، پاهای پرده‌دار محکم و کوتاه و بال‌های پهن و دراز هستند. نر و ماده هم شکلند. ماهی‌خوار بوده و از کیسه پوستی زیر منقار و گلو برای جمع‌آوری ماهی استفاده می‌کنند.

خطوط حرکت دسته‌جمعی پرواز پلیکان‌ها مثل خطوط حرکت غاز، منظم است و بیشتر اوقات در ارتفاع زیاد پرواز می‌کنند. پلیکان سفید در تعدادی از تالاب‌های ایران در فصل مهاجرت دیده می‌شود. تابستان‌ها در دریاچه ارومیه فراوان است، ولی پلیکان پا خاکستری بخصوص به واسطه ناامنی و تخریب زیستگاه‌ها بسیار کم شده است.

خانواده بوبی

پرندگانی بزرگ و دریازی هستند. تمام سطح فوقانی بدن، سینه و گلوی آنها سفید است. شاهپرهای اول و دوم قهوه‌ای سیاه و دم نیز سیاه است. این پرندگان دم سه گوش و تیز، بال‌های دراز و تیز و منقار محکم، گرد و نوک تیز دارند. غذای اصلی آنها ماهی است که با شیرجه رفتن از ارتفاع به دریا گاهی در عمق زیاد آنها را صید می‌کنند. در لبه تخته‌سنگ‌های جزایر و سواحل به طور دسته‌جمعی تخمگذاری می‌کنند.

در گزارش‌ها آمده است که در سواحل مکران زادوولد می‌کنند، ولی در 2 دهه اخیر فقط به صورت اتفاقی در سواحل بلوچستان و تنگه هرمز دیده شده‌اند.

خانواده حواصیل(لک‌لک)

پرندگانی دراز پا هستند. با گردن دراز و انحناپذیر که در موقع پرواز آن را به شکل S نگه می‌دارند. منقار آنها دراز و تیز است و مثل نیزه برای گرفتن طعمه به کار برده می‌شود. غیر از بوتیمار کوچک، نر و ماده هم شکل هستند. بال‌ها پهن و گرد است. غذایشان از ماهی، دوزیستان، سخت‌پوستان و خزندگان تشکیل می‌شود.

معمولا به طور دسته‌جمعی در درختزارها و نیزارها تخمگذاری می‌کنند و به واسطه تخریب و آلوده شدن رودخانه‌ها و تالاب‌ها، همه این انواع بسیار کم شده‌اند و به حسب گونه در اغلب نقاط تالابی کشور دیده می‌شوند.

خانواده فلامینگو 

پرندگانی هستند آبچر با چثه‌ای بزرگ ولی باریک و ظریف. گردن و پاها نیز بسیار بلند و باریک است. منقار پهن است و از وسط به سمت پایین خمیده می‌شود.

معمولا آب‌های شور دریاچه‌های ارومیه و بختگان و سواحل جنوبی زیستگاه این پرندگان است و به‌‌صورت اجتماعی در دسته‌های صدتایی و بلکه هزارتایی زندگی می‌کنند. برای تغذیه، پرنده سر را به نحوی که قسمت فوقانی منقار به طرف پایین باشد در آب فرو می‌کند.

بال‌زدن این پرندگان ساده است و گردن و پاهایشان به هنگام پرواز به طور مستقیم نگه‌داشته می‌شود. رنگ صورتی بال‌ها با شاهپرهای سیاه و بدن سفید زیبایی مخصوصی به پرنده می‌بخشد. به‌طور دسته‌جمعی روی زمین در نزدیکی آب و نیز در تپه‌های کوچک از گل آشیانه‌هایی به شکل مخروط سر بریده می‌سازند.

فلامینگوی بزرگ فراوان است، اما فلامینگوی کوچک بیشتر به طور اتفاقی در سواحل جنوب دیده می‌شود.

خانواده مرغابی

در میان گروه‌های مختلف پرندگان، شاید اردک‌ها، غازها و قوها بیشتر شناخته شده و مورد توجه باشند و به طرق گوناگون نیز در همه جای دنیا مورد تعقیب و شکار قرار می‌گیرند. اندازه پرندگان این خانواده بسیار متفاوت است.

مثلا خوتکا جثه‌ای به اندازه یک کبوتر دارد، در صورتی که وزن قو به 13 کیلوگرم می‌رسد و جزو بزرگترین پرندگان است.

بال‌های دراز و باریک دارند که برای پرواز سریع و طی مسافت‌های دور مناسب هستند. معمولا در انبوه گیاهان آشیانه می‌سازند و تغذیه آنها بسیار متنوع است و شامل گیاهان آبزی، حشرات، دانه‌های غلات و بعضی آبزیان می‌شود. پرندگان این خانواده حتی به چریدن در مراتع نیز می‌پردازند.

اردک سرسفید یکی از گونه‌هایی است که بقای آن در مخاطره است. تعداد کمی از آنها در آذربایجان، فارس و سیستان مشاهده شده است و در بعضی تالاب‌های این استان‌ها نیز زاد و ولد می‌کنند.

در زمستان‌ها چند هزار غاز خاکستری به ایران می‌آیند، ولی به‌تازگی غاز پیشانی سفید و بزرگ و غاز پیشانی سفید کوچک به ترتیب کم و بسیار کم شده‌اندو بلکه دیده نشده‌اند.

خانواده کاکایی 

این خانواده شامل 2 گروه متفاوت است؛ کاکایی‌ها و پرستوهای دریایی. کاکایی‌ها پرندگان متوسط تا بزرگ اجتماعی دریایی هستند که رنگ پرهایشان معمولا ترکیبی از خاکستری، سفید و سیاه است. بال‌ها دراز و نوک‌تیز و پاها کوتاه و پرده دارند.

منقار متفاوت از باریک و نوک‌تیز تا کلفت با نوک قدری قلاب مانند دارند. ماهی می‌گیرند و از مواد گیاهی و حیوانی حتی از مواد موجود در زباله‌ها تغذیه می‌کنند.

پرستوهای دریایی از جهت شکل با کاکایی‌ها خیلی فرق دارند. کوچکترند، بدن باریک‌تر و درازتر و دم دوشاخه است.

پاها خیلی کوتاه‌اند و با اشکال راه می‌روند. در مقابل پروازشان خاص و استادانه است. برای صید ماهی در جا بال می‌زند و با بال‌های نیمه‌بسته و  سر به پایین به داخل آب شیرجه می‌روند. بعضی از پرستوهای دریایی قورباغه، سوسمار و حشره نیز صید می‌کنند. رنگ‌هایشان اغلب سفید، سیاه و خاکستری است  و پرندگانی اجتماعی هستند.

خانواده کبوتر

کبوتر و قمری تقریبا در همه جهان به جز در دو قطب شمال و جنوب وجود دارند. دارای سر کوچک و گردن کوتاه هستند. پرهای بدنشان پرپشت و نرم، بال‌هایشان دراز و نوک‌تیز و پروازشان تند است.

میانگین سرعت بعضی کبوترها به حدود 100 کیلومتر در ساعت می‌رسد. رنگ پر و بال‌های کبوترها بیشتر خاکستری متمایل به آبی توام با لکه‌های سیاه و سفید است.

قمری‌ها دارای رنگ‌های خاکی، قهوه‌ای و خرمایی بر پشت بال‌ها هستند. این پرندگان عمدتا از مواد گیاهی، دانه‌ها و جوانه‌ها و حشرات تغذیه می‌کنند.

خانواده جغد 

جغدها پرندگان شکاری شب هستند. پرهای دراز و نرم به رنگ‌های خاکستری، قهوه‌ای بلوطی، سیاه و سفید و خالدار دارند. سر بزرگ است. چشم‌ها خیلی بزرگ و رو به جلو هستند که در مجموع صفحه صورت را تشکیل می‌دهند.

پاها پوشیده از پر و منقارشان قلاب مانند است. بسیار نیرومند هستند و چنگال‌های پرقدرتی دارند. پروازشان بی‌صدا است که لازمه شکار شب این پرندگان است. جغدها بسیار مفیدند چون بیشتر انواع موش‌ها را شکار می‌کنند و از گونه‌های کوچک مختلف مانند پرندگان، خزندگان، دوزیستان و حشرات نیز تغذیه می‌کنند.

شاه بوف طعمه‌ای به اندازه خرگوش را می‌تواند شکار کند.  از جغدها اطلاعات دقیقی در دست نیست و برحسب نوع و گونه از پراکندگی وسیعی برخوردارند. مانند جغد تالابی، جغد جنگلی و جغد ماهیخوار که در مناطق مرتبط با خصوصیات زیستشان زندگی می‌کنند.

پرندگان در معرض تهدید

متاسفانه بسیاری از پرندگانی که اوایل 2 دهه پیش دیده می‌شدند، اکنون دیگر دیده نمی‌شوند یا بندرت مشاهده می‌شوند. این ضایعه بویژه در نواحی ساحلی دریای خزر چشمگیرتر و تکان‌دهنده‌تر است. پرندگان شکوهمند و پراهمیتی مانند عقاب دریایی، عقاب ماهیگیر و پرندگان آبچر گوناگون که زمانی فراوان مشاهده می‌شدند، ظاهرا دیگر وجود ندارند یا بندرت دیده می‌شوند.

بررسی‌ها نشان می‌دهد کثرت تفنگ‌های بادی در شهر و روستا منجر به تیراندازی به هر نوع پرنده در هر اندازه شده است. بیشترین گونه‌ها در میان پرندگان را پرندگان متکی به تالاب‌ها تشکیل می‌دهند که از نظر اقتصادی نیز در گذشته پرندگان آبزی مهاجر مهم‌ترین گروه پرندگان محسوب می‌شدند. 45 سال پیش جمعیت پرندگان مهاجر ایران، 12 میلیون برآورد شد که شکار بی‌رویه در کاهش اسفبار این رقم نقش مهمی داشته است.

براساس فهرست اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت پرندگان غاز پیشانی سفید، کبوتر خاوری، عقاب دریایی، عقاب شاهی، دلیجه کوچک، هوبره، اردک مرمری، میش مرغ، پلیکان پاخاکستری و باکلان گلوه‌سیاه در گروه پرندگان آسیب‌پذیر هستند. همچنین پرنده‌هایی مانند بالابان، اردک سرسفید، عروس غاز و کرکس مصری در  خطر انقراض قرار دارند و درنای سیبری، کرکس پشت سفید و خروس کولی شکم‌سیاه در وضعیت بحرانی هستند.

حمایتی فرابخشی‌برای‌حفاظت از پرندگان

امروزه قوانین بین‌المللی و کنوانسیون‌های زیست‌محیطی متعددی سعی دارند به اشکال مختلف جلوی تعرض به حریم پرندگان را بگیرند و از بقای آنها  حفاظت کنند، اما پرندگان از آنجا که گونه‌ای محدود به مرزهای یک کشور نیستند، باید با همکاری تمام کشورها در مرزهای فرابخشی حمایت و حفاظت شوند.

شناسایی گونه‌های مهاجر و حفاظت از آنها  از جمله اقداماتی است که در دستور کار مسوولان قرار دارند و کنوانسیون حفاظت از گونه‌های مهاجر که بتازگی جمهوری اسلامی ایران به آن پیوسته است، به منظور حفاظت از پرندگان است.

اما اجرای آن و عمل به مفاد قوانین و کنوانسیون‌های بین‌المللی در این خصوص، از هر اقدامی با اهمیت‌تر است تا پرندگان در وسعت پرواز خود احساس امنیت داشته باشند و از روند نابودی آنها  جلوگیری شود.

از سوی دیگر حفاظت از زیستگاه‌های پرندگان نیز باید به طور جدی مورد توجه باشد؛ زیرا بررسی‌ها نشان می‌دهد بیشترین گونه پرندگان را گونه‌های متکی به تالاب‌ها تشکیل می‌دهند و تخریب تالاب‌ها تاثیر منفی بر تعداد گونه‌های پرندگان و پراکندگی آنها  خواهد داشت. از این رو حفاظت از زیستگاه‌ها گزینه دیگری است که در کنار بالا بردن امنیت مانند جلوگیری از شکارهای غیرمجاز، باید صورت گیرد.

حمیده سادات هاشمی‌