مخاطرات زمین شناختی در زلزله‌

با توجه به اهمیت شبکه راه‌ها در عملیات واکنش اضطراری پس از وقوع زلزله هرگونه آسیبی به این شبکه منجر به اختلال فعالیت‌های امدادی می‌شود؛ به‌عنوان مثال در زلزله 1384 کجور، بیشتر راه‌های منطقه به واسطه ریزش سنگ یا زمین لغزش مسدود شدند و زمان زیادی صرف بازگشایی راه‌ها و دسترسی به نقاط آسیب‌دیده شد.

مروری بر زمین لغزش‌های ناشی از زلزله در رویدادهای گذشته لرزه‌ای در کشور نشان می‌دهد که بیشتر مناطق کوهستانی کشور مستعد زمین لغزش‌های تحریک لرزه‌ای هستند.

از طرف دیگر، بالا بودن سطح ایستابی و وجود رسوبات سست ماسه‌ای، مهم‌ترین عواملی هستند که در حین وقوع زلزله می‌توانند باعث ایجاد روانگرایی ‌شوند؛ هرچند خطر روانگرایی عمدتا در نوار ساحلی شمال و جنوب کشور وجود دارد، ولی در صورتی‌که شرایط بالا در دیگر شهرها یا مناطق روستایی نیز حاکم باشند، خطر روانگرایی دور از ذهن نیست. به‌عنوان نمونه در زلزله فروردین 1385 سیلاخور (درب آستانه) وقوع روانگرایی در برخی روستاها گزارش شده است.

مهم‌ترین عامل فرونشست زمین در ایران وجود قنات‌هاست.  قنات‌ها ‌یکی از مهم‌ترین منابع تامین آب در بسیاری از نقاط ایران هستند.

رشته قنات‌های متعددی در نقاط مختلف ایران وجود دارند که برخی از آنها قدیمی و خشک بوده و برخی جدیدتر و فعال هستند.

با توجه به این‌که حفر قنات‌ها معمولا به‌صورت سنتی انجام می‌شود و طراحی خاصی نیز برای احداث آنها از دیدگاه سازه‌ای صورت نمی‌گیرد، لذا از آسیب‌پذیری بیشتری نسبت به سازه‌های زیرزمینی مدرن برخوردارند. زلزله می‌تواند به واسطه تغییر شکل مقطع قنات و ایجاد بارهای جانبی، باعث تخریب میل چاه‌ها و کوره‌های قنات‌ها شود.

جدیدترین موردی که زلزله باعث فرونشست زمین در شبکه قنات‌ها شد به زلزله 1382 بم مربوط است. بر اثر فرونشست‌های ناشی از این زلزله برخی راه‌های منطقه مسدود و خساراتی نیز به منازل و ساختمان‌ها وارد شد.

دکتر کامبد امینی حسینی
استادیار و رئیس پژوهشکده مدیریت خطرپذیری و بحران پژوهشگاه‌