
والتر فایرز 77 ساله که از محققان رشته زیستشناسی مولکولی دانشگاه کنت بلژیک است، موفق به کشف ذرهای پروتئینی در این ویروس شده است که نقش مهمی در موفقیت تحقیقات انجامشده درباره ساخت واکسن آنفلوآنزا داشته است. این واکسن نهتنها شیوع فصلی این بیماری در کشورهای مختلف را به حداقل میرساند، بلکه از شیوع بیماری در سطح جهان نیز جلوگیری میکند. والتر فایرز در گفتگوی خود با نشریه scientific american از نتایج به دست آمده در تحقیقات خود میگوید.
چه عاملی سبب کندی روند انجام تحقیقات در مبارزه با این ویروس شده بود؟
در سه دهه گذشته محققان و پژوهشگرانی که در حوزه پزشکی و سلامت به تحقیق و مطالعه پرداختهاند با محدودیتها و مشکلات بسیار زیادی در مبارزه با ویروس آنفلوآنزا مواجه بودهاند که سبب سردرگمی آنها شده است.
این در حالی است که این ویروس مشکلات و پیامدهای نامطلوب بسیاری را در جوامع انسانی و حیوانی به همراه داشته است و به عنوان یکی از ویروسهای بیماریزای بسیار خطرناک شناخته شده است. ویروس آنفلوآنزا حتی از دیگر ویروسهای بیماریزا خطرناکتر است چرا که شیوع سریع آن در سطح جهان منجر به مرگ گروه بسیار زیادی از افراد خواهد شد. علاوه بر این یکی از مهمترین ویژگیهای آن که سبب عدم موفقیت محققان در مبارزه با آن شده است، تغییر پروتئینهای پوششی آن است که سبب تغییر شکل ظاهری همیشگی این ویروس میشود و در نتیجه این تغییرات سبب ایجاد اختلال در عملکرد سیستم ایمنی بدن و عدم تشخیص عامل بیماریزا توسط سیستم ایمنی بدن خواهد شد.
چه عاملی سبب گوناگونی در ویروسهای موثر در ابتلا به بیماری آنفلوآنزا میشود؟
دانشمندان در دهههای متوالی تحقیق و مطالعه امیدوار بودهاند که روزی بتوانند در یک اقدام ناگهانی ویروس آنفلوآنزا و به ویژه آنفلوآنزای نوع A را که یکی از خطرناکترین انواع این بیماری است، از بین ببرند. معمولا پروتئین اصلی سبب تغییر شکل ظاهری پوشش این ویروس بیماریزا میشوند. یکی از آنها هماگلوتینین نام دارد که نقش مهمی در اتصال ویروس به سلول و ورود به آن دارد. دیگری نورامینیداز است که سبب افزایش توانایی ویروس در عبور از سلولهای دیگر میشود. جالب است بدانید که از این پروتئینها به عنوان اصول اولیه سیستم نامگذاری و طبقهبندی ویروسها استفاده میشود. برای مثال ویروس1 H5N ویروسی است که گروه مشخصی از پروتئینهای هماگلوتینین و نورا مینیداز در پوشش خارجی آن وجود دارند که نشان میدهد این ویروس متعلق به گروهی از ویروسهای مولد بیماری آنفلوآنزا است که از طریق هوا انتشار پیدا میکند.
چه عاملی در عدم مصونیت در برابر این بیماری تاثیرگذار است؟
در بخشی از ژنهای موثر در ایجاد این پروتئین جهشهایی اتفاق میافتد که منجر به ایجاد تغییراتی در چگونگی بیان ژنها میشود. همچنین عوامل ژنتیکی در سویههای مختلف حیوانات و انسانها نیز ممکن است در ایجاد تغییرات ژنتیکی موثر باشد. چنین تغییراتی سبب عدم شناسایی این پروتئینها توسط آنتیبادیهای بدن انسان میشود. این در حالی است که این آنتیبادیها پیش از این با ابتلا به شدت ضعیفی از بیماری در مقابل بیش از 90 سویه مختلف شناسایی شده از این ویروس مصونیت ایجاد میکردهاند.
تحقیقات شما در این زمینه چه مدت زمانی به طول انجامید؟
علیرغم وجود چنین محدودیتهایی من بر این باورم که توانستهام پاشنهآشیل تلاشها و تحقیقات انجام شده در این زمینه را بیابم. اگر چه تغییر شکل ظاهری این ویروس اغلب سبب گمراهی سیستم ایمنی بدن خواهد شد، اما در پوشش این ویروس ذرهای پروتئینی وجود دارد که غیرقابل تغییر است. بخش خارجی پروتئینی موسوم به2 M میتواند عامل مهمی در دستیابی به واکسن این بیماری باشد که من پس از 5 دهه متوالی تحقیق در زمینه زیستشناسی مولکولی و به ویژه شناسایی و رمزگشایی ژنوم ویروسها توانستهام آن را پیدا کنم.
ویروس آنفلوآنزا مشکلات و پیامدهای نامطلوب بسیاری را در جوامع انسانی و حیوانی به همراه داشته است و به عنوان یکی از ویروسهای بیماریزای بسیار خطرناک شناخته شده است
من در سال 1972 با همکاری یک گروه تحقیقاتی که سرپرستی آنها را بر عهده داشتم موفق شدم برای نخستینبار توالی نولکلئوتیدها در یک ژن کامل را شناسایی کنم که این ژن در به رمز درآوردن واحدهای ساختمانی تشکیلدهنده پوشش پروتئینی نوعی ویروس عام ایجاد عفونت در باکتریا یا باکتریوفاژها موثر است، 4 سال بعد موفق شدیم ژنوم کامل این ویروس را که متشکل از چهار واحد ژنتیکی است، شناسایی کرده و نقشه کامل آن را ارائه کنیم. این اولین ژنوم کاملی بود که توالی ژنهای آن شناسایی شد و با توجه به اهمیت آن از نظر پزشکی تصمیم گرفتم تحقیقاتم را بر روی ویروس آنفلوآنزا متمرکز کنم. در سال 1980، عامل ژنتیکی موثر در ایجاد پروتئین هماگلوتینین مشتق شده از سویه2 H3N ویروس آنفلوآنزای انسانی را که در سال 1965 شیوع پیدا کرده بود، مطالعه کردیم و نتایج بدست آمده را با همان عامل ژنتیکی از سویه دیگری که در سال 1968 در هنگکنگ شیوع پیدا کرده بود، مورد مقایسه قرار دادیم که با توجه به این نتایج میتوان گفت؛ این ویروس میتواند از طریق تغییرات و جهش ژنتیکی در میان گونههای مختلف شیوع پیدا کند.
آیا واکنش ساخته شده میتواند مانع از گسترش بیماری در جوامع انسانی شود؟
امروزه محققان و کارشناسان بیماریهای عفونی به این نتیجه رسیدهاند که ویروسهایی که از طریق هوا منتقل میشوند میتوانند از نظر ژنتیکی دچار تغییراتی شوند که به سرعت در میان جوامع انسانی شیوع پیدا کنند، در چنین شرایطی حتی ایمنی پیشین در برابر این بیماری نیز نمیتواند مانع از پیشرفت بیماری شود و با توجه به اینکه این ویروس، ویروس متفاوتی خواهد بود به سرعت در سطح دنیا شیوع پیدا میکند.
بنابراین لازم است ویروسی ساخت شود که حتی علیرغم تغییرات ایجاد شده در ویروس نیز بتواند آن را از بین ببرد. در این صورت واکسن ساخته شده باید بر اساس بخشی از ویروس که تغییر نمیکند، ساخته شود. این بخش قسمتی از نوعی پروتئین پوششی به نام2 M است که حتی در صورت تغییر دیگر پروتئینهایی در سطح ویروس قرار دارند، همچنان بدون تغییر باقی میماند.
این واکسن از نظر عملکرد از چه نظر با واکسنهای دیگری که تاکنون ساخته شدهاند، متفاوت است؟
آزمایشات انجام شده نشان میدهد که آنتیبادیهایی که در واکنش به این پروتئین در بدن ساخته میشوند، میتوانند از بدن در برابر مرگ فرد به علت ابتلا به آنفلوآنزا جلوگیری کنند و از آنجایی که این واکسن به طور مستقیم مانع از ایجاد عفونت نخواهد شد، از نظر عملکرد با واکسنهایی که تاکنون ساخته شدهاند متفاوت است.
به عبارت دیگر با تزریق واکسن ویروسها هدف قرار نمیگیرد، بلکه سلولهایی که توسط ویروس به عفونت مبتلا شدهاند مورد هدف قرار خواهند گرفت. اگر بتوان در مراحل اولیه این سلولها را از بین برد احتمال موفقیت در مقابله با ویروس نیز بیشتر خواهد بود.
فکر میکنید چقدر زمان لازم است تا این دارو به تولید انبوه برسد؟
شرکتهای داروسازی علاقه زیادی به تولید این دارو نشان دادهاند. اگر چه آنها بر این باورند که استفاده از این واکسن به ویژه در مناطقی که جمعیت زیادی از افراد در کنار حیوانات اهلی زندگی میکنند میتواند نقش مهمی در مصونیت در مقابل این بیماری داشته باشد، اما به نظر میرسد که لازم است، علاوه بر این پروتئینهای دیگری نیز در ترکیب دارویی این واکسن گنجانده شود. در غیر اینصورت شاید لازم باشد از واکسنهای فصلی آنفلوآنزا نیز به عنوان مکمل استفاده شود.
ترجمه:فرانک فراهانی
در یادداشتی اختصاصی برای جام جم آنلاین مطرح شد
در یادداشتی اختصاصی برای جام جم آنلاین مطرح شد
عضو دفتر حفظ و نشر آثار رهبر انقلاب در گفتگو با جام جم آنلاین مطرح کرد
دکتر مرندی در گفتوگو با «جامجم» پیامدهای واقعی فعال شدن اسنپ بک را نزدیک به صفر ارزیابی کرد