رصد ‌اقمار ‌مصنوعی ‌در‌ دل ‌آسمان‌ شب‌

از سوی دیگر امکان ارتباطات تلفنی و اینترنتی را فراهم می‌کنند. برخی از آنها چشم به زمین دوخته‌اند و تغییرات آن را رصد می‌کنند تا ما را نسبت به مسائلی همچون، وضعیت آب و هوا یا تغییرات پوسته زمین آگاه کنند یا یه کشف منابع زیرزمینی و زیر بستر دریا بپردازند. برخی از این ماهواره‌ها همچون تلسکوپ فضایی هابل و دیگر تلسکوپ‌های فضایی، چشم به اعماق آسمان‌ها دوخته‌اند تا رازهای جدیدی از دنیای فراسوی دید ما را آشکار کنند و برخی دیگر ایستگاه‌هایی در دل فضا هستند که نقش پایگاهی آسمانی برای آزمایش‌ها و فعالیت‌های علمی انسان به دور از نیروی گرانش زمین را ایفا می‌کنند.

همه این فعالیت‌های فضایی در اطراف زمین باعث شده است تا انسان در مدار‌های نزدیک زمین ماه‌های جدیدی بسازد که علاوه بر همه کاربردهای اصلی خود، موضوع جدیدی در ستاره‌شناسی آماتوری به شمار می‌روند. رصد ماهواره‌ها یکی از سوژه‌های داغ ستاره‌شناسی آماتوری دوران ماست.

ارتفاع 100 کیلومتری از سطح دریا را مرز فضا می‌نامند که به خط کارمن معروف است. اگر جرمی از این مرز عبور کند عملا در فضا قرار دارد و اگر سرعت اولیه مناسبی داشته باشد می‌تواند در مداری مشخص به دور زمین گردش کند. مدارهای اطراف زمین از چنین فاصله‌ای آغاز می‌شوند و تا فواصل بسیار دورتر ادامه می‌یابند. ایستگاه بین‌المللی فضایی‌حدود 400 کیلومتر با زمین فاصله دارد و تلسکوپ فضایی هابل در ارتفاع 500 کیلومتری به دور زمین در چرخش است. یکی از دورترین مدارهای موجود مدار پر کاربردی به نام مدار کلارک یا زمین ثابت است که در ارتفاع 35 هزار و 786 کیلومتری سطح زمین قرار دارد و پرتابه‌ای که روی آن قرار می‌گیرد در مدت یک شبانه روز نجومی زمین، سیاره ما را دور می‌زند و به این ترتیب همیشه برای ناظرانی که در یک نقطه زمین ایستاده‌اند، در یک نقطه مشخص از آسمان ثابت به نظر می‌رسند و به همین دلیل هم هست که می‌توانند ارتباطات رادیو تلویزیونی را برقرار سازند.

از روی زمین و بدون استفاده از ابزارهای اپتیکی می‌توان بسیاری از این ماهواره‌ها را رصد کرد و از آنها عکاسی کرد. اکثر این ماهواره‌های درخشان را می‌توان در ساعات ابتدایی پس از غروب خورشید و ساعات انتهایی شب و پیش از طلوع خورشید رصد کرد.

علت این امر به اختلاف افق ما روی زمین و ماهواره‌ها بر مدار خویش باز می‌گردد. شما می‌توانید با آزمایشی ساده این مساله را تحقیق کنید.

فرض کنید در کنار دریا و در کنار یکی از سکو‌های غریق نجات‌ها نشسته‌اید و به غروب خورشید می‌نگرید. بلافاصله که خورشید به زیر سطح دریا فرو رفت، به سرعت به بالای سکوی غریق نجات‌ها بروید و بایستید و به افق بنگرید، می‌بینید که خورشید هنوز بالای افق است، علت این امر به این واقعیت باز می‌گردد که با تغییر ارتفاع، افق شما نیز تغییر می‌کند. یعنی هر چقدر ارتفاع خود را افزایش دهید زمانی که می‌توانید خورشید را بر فراز افق ببینید افزایش می‌یابد. حال تصور کنید به جای چند متری که اختلاف فاصله شما تا بالای برج غریق نجات است، چند صد متر یا چند صد کیلومتر ارتفاع بگیرید. مسلما زمان ایست خورشید بر فراز افق متناسب با ارتفاع شما نیز افزایش می‌یابد. بنابراین اگر شما مثلا در ایستگاه بین‌المللی فضایی و در ارتفاع قریب به 400 کیلومتری سطح زمین باشید، در این صورت زمانی که خورشید برای افق شما غروب کرده است و شما ساعات شباهنگام خود را آغاز کرده‌اید هنوز در آن ارتفاع خورشید غروب نکرده است. حال اگر این مساله را با ضریب بازتاب بالای سطح ماهواره‌ها در کنار هم در نظر بگیرید، علت دیده شدن ماهواره‌ها بسان نقاطی درخشان در آسمان مشخص می‌شود. در ساعات ابتدای شب یا پایان آن که در عین تاریکی زمین، خورشید برای آن ماهواره بالای افق است، بخش بزرگی از پرتو‌های خورشید که به سطح ماهواره برخورد می‌کنند به زمین بازمی‌گردند و ردی درخشان را در دل شب ایجاد می‌کنند. مثل این که با آینه‌ای پرتویی از نور را به اتاقی تاریک بتابانیم.

از طرف دیگر باید در نظر داشت که بسیاری از ماهواره‌ها در مدارهای زیر زمین ثابت قرار دارند و به این ترتیب در حدود چند دقیقه تا چند ساعت یک بار زمین را دور می‌زنند و بسته به زاویه‌ای که با استوای سماوی دارند در برخی از شب‌ها ممکن است چندین بار از فراز یک نقطه مشخص عبور کنند و اگر شما مسیر عبور آنها را بدانید براحتی می‌توانید آنها را با چشم غیرمسلح رصد یا از آنها عکاسی کنید.

برخی از درخشان‌ترین و چشمگیرترین ماهواره‌هایی که می‌توان آنها را رصد کرد، درخش‌های ایریدیوم و ایستگاه بین‌المللی فضایی هستند. درخش‌های ایریدیوم به ماهواره‌هایی به نام ایریدیوم مربوط می‌شود و اگر در موقعیت مناسبی از فراز سر شما عبور کنند، می‌توانند درخش‌های بسیار چشمگیری تولید کنند که در شرایط ایده‌آل به اندازه تابش ماه شب 14 نیز درخشان می‌شود.

ایستگاه بین‌المللی فضایی نیز یکی دیگر از اجرامی است که رصد آن بسیار جذاب و هیجان‌انگیز است. پس از ماموریت‌هایی که برای تکمیل این ایستگاه در حال انجام است، این سازه که بزرگ‌ترین سازه دست‌ساز بشر در فضاست هر روز درخشان‌تر می‌شود و در عین حال زمانی که شاتل‌های فضایی در کنار آن پهلو می‌گیرند نیز منظره آن جذاب‌تر می‌شود.  تنها مشکلی که برای رصد این گذرهای زیبا وجود دارد پیدا کردن زمان گذر مناسب است. اگر شما علاقه‌مند به چنین رصدی هستید می‌توانید سری به پایگاه اینترنتی www.heavens-above.com بزنید. در اینجا کافی است اسم شهر خودتان را از فهرست اطلاعاتی کامل آن انتخاب و سپس فهرست ماهواره‌هایی که از فراز شهر شما می‌گذرند را مشاهده کنید تنها کاری که بعد از آن می‌ماند رفتن به محوطه‌ای باز و نگاه کردن به جایی است که از قبل می‌دانید. مطمئن باشید حس شگفت‌انگیزی از این رصدهای ساده که از دل شهرها هم قابل انجام است پیدا خواهید کرد.

مرجان مرادی‌