بیابان‌‌ و ‌رازهای نهان دردل آن‌

او می‌گوید: ‌همیشه واژه بیابان را مصداق نابودی، زوال، فقر، مهاجرت و تخریب گرفته‌اند؛ اما به نظر می‌رسد قلم حق بیابان را بخوبی ادا نکرده است. حقیقت آن است که همان‌قدر که جنگل‌ها، اقیانوس‌ها و علفزارها زیبا هستند، بیابان‌ها نیز جذابیت‌های منحصر به فردی دارند و دنیایی از شگفتی‌ هستند. 

کارشناسان از نقطه‌نظر عاطفی دیدگاه‌های دیگری را برای بیابان و بیابان‌زدایی و بیابان‌زایی می‌گویند. بر این اساس، عوامل اقلیمی مانند بارندگی، تبخیر بالا یا استمرار خشکسالی‌ها از مهم‌ترین عوامل بیابان‌زایی هستند.

از سوی دیگر، انسان‌ها یکی دیگر از عوامل بیابان‌زایی هستند که با بهره‌برداری‌های بی‌رویه از سفره‌های آب زیرزمینی و آلوده کردن آن و بیلان منفی آب دشت‌ها و در نتیجه افت سطح سفره، بوته‌کنی و تخریب و تبدیل غیراصول کاربری جنگل‌ها و مراتع به این امر کمک می‌کنند.

به این ترتیب، مشخص است که بیابان‌زایی تنها به محدوده بیابان محصور نمی‌شود و این تعریف حتی برای جنگل‌ها و مراتع نیز مصداق دارد.

در ایران حدود 100 میلیون هکتار از اراضی در معرض پدیده بیابان‌زایی قرار دارد که از این مساحت 75 میلیون هکتار در معرض فرسایش آبی، 20 میلیون هکتار در معرض فرسایش بادی و 5 میلیون هکتار در معرض دیگر اشکال شیمیایی و فیزیکی تخریب سرزمین، همچون کاهش حاصلخیزی و شوری‌زایی است.

براساس آمار، 7/43 میلیون هکتار از کل وسعت کشور در محدوده اکوسیستم بیابانی قرار دارد که 32 میلیون هکتار از این مساحت صرفا شامل پدیده‌های بیابانی فاقد پوشش گیاهی است که حدود 20 میلیون هکتار از اکوسیستم‌های بیابانی تحت تاثیر فرسایش بادی هستند و 4/6 میلیون هکتار از آن محدوده مناطق تحت تاثیر فرسایش بادی در 183 منطقه در 82 شهرستان و در 18 استان جزو کانون‌های بحرانی فرسایش بادی قلمداد می‌شود، به طوری که در این مناطق فرسایش بادی واجد خسارات عدیده اکولوژیکی، اقتصادی و زیستی به مناطق مسکونی، تاسیسات زیربنایی صنعتی، اراضی کشاورزی و منابع زیستی کشور است.

کارشناسان معتقدند در مجموع از نظر تناسب سطح مناطق خشک ایران با جهان، ایران روی کمربند خشک جهان قرار گرفته و 61 درصد مساحت آن دارای اقلیم خشک و فراخشک است که 1/3 برابر درصد جهانی است و در مجموع ایران با 2/1 درصد خشکی‌های جهان دارای 4/2 درصد پدیده‌های بیابانی فاقد پوشش گیاهی و حدود 3 درصد مناطق بیابانی جهان است.

آثار بیابان‌زایی‌

بیابان‌زایی پس از 2 چالش تغییر اقلیم و کمبود آب شیرین به عنوان سومین چالش مهم جامعه جهانی در قرن حاضر به شمار می‌رود. به طوری که براساس گزارش سازمان‌های بین‌المللی یک ششم جمعیت، سه‌چهارم اراضی خشک و یک سوم خشکی‌های جهان به مساحت 5 میلیارد هکتار در 110 کشور جهان در معرض پدیده بیابان‌زایی است.

تهدید تخریب 73 درصد کل مراتع جهان و کاهش توان تولید خاک در 47 درصد مناطق خشک جهان و غیرقابل استفاده شدن 50 تا 70 هزار کیلومتر مربع اراضی حاصلخیز در سال از جمله اثرات بیابان‌زایی است که این موارد به همراه اثرات وسیع وگسترده اکولوژیکی، اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی بویژه فقر گسترده و تخریب منابع پایه تنها به عنوان بخشی از آثار و پیامدهای جهانی پدیده بیابان‌زایی محسوب می‌شود.

در ایران بویژه به علت تعدد، گستردگی و پیچیدگی عوامل محیطی و انسانی بیابان‌زا این پدیده همچون ابعاد بین‌المللی واجد پیامدهای وسیع اکولوژیکی، اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی است.

هجوم ماسه‌های روان و خسارات ناشی از آن به کانون‌‌های جمعیتی، زیر بنایی، ‌صنعتی و اراضی کشاورزی، کاهش حاصلخیزی و توان تولید اراضی زراعی و عرصه‌های منابع طبیعی، تشدید شوری‌زایی و زهدارشدن اراضی، کاهش کمی و کیفی آب‌های زیرزمینی و کاهش تنوع‌زیستی از جمله مواردی است که بر اثر این پدیده مشاهده می‌شود.

وزش بادهای مرگبار

بادقوس نام منطقه‌ای در جنوب غربی شهرستان سبزوار از توابع استان خراسان رضوی است این محل از دیرباز به دلیل ورزش بادها و توفان‌های سهمگین به منطقه بادقوس شهره است. بادقوس تا پیش از سال 1373 هیچ‌ سکنه‌ای نداشته است. بتدریج و به دلیل پوشش گیاهی مناسب منطقه، بخشداری با هماهنگی منابع طبیعی شرایط سکونت را در آنجا فراهم می‌کند.

غالب‌ گونه‌های گیاهی بادقوس گیاهی به نام اشنبان است. مردمانی که به طور پراکنده در آنجا سکنی می‌گزینند، ابتدا بز و گوسفند دارند، ‌سپس دام سبک به دام سنگین تبدیل می‌شود و در ادامه‌ مزارع اطراف تحت فرسایش شدید باد و هجوم شن‌های روان قرار گرفته و زندگی را برای مردمانی که خود طالب امنیت و آسایش بودند، تبدیل به مکانی ناامن می‌کند.

به این ترتیب، بادقوس به منطقه ناامن و کانون بحران بیابان‌زا تبدیل می‌شود و مردم باید منطقه را ترک می‌کردند.

ابتدا اهالی به هیچ‌وجه حاضر به ترک منطقه نبودند؛ اما همکاری دستگاه‌های قضایی و مقامات محلی با منابع طبیعی نتیجه داد و شتران به عنوان عامل تخریب منابع طبیعی جمع‌آوری شدند و بادقوس تخریب شده تحت حفاظت قرار گرفت.

محمد قرق‌بان منطقه است و هر روز صبح به همراه تعدادی از قرق‌بانان در گرمای طاقت‌فرسای بیابان با حمل تانگر آب نهال‌های بیابان‌زا آبیاری می‌‌کند اما در یکی از این روزها ساعت 2 بعدازظهر ناخودآگاه آسمان تیره و تار می‌شود و اژدهای بادقوس که تا دیروز با مراقبت‌های ویژه محمدتقی حکم‌آبادی، کارشناسی که با 27 سال کار طاقت‌فرسا در بیابان‌های بادقوس اکنون در حال احتضار است به زانو درآمده اما دوباره سر بر آورد و جان قرق‌بان دیگری را گرفت.

کارشناسان می‌گویند برای این که منطقه به حالت اول خود برگردد، ابتدا باید عملیات احیای بادشکن با کاشت نهال‌های بیابانی و سرشاخه‌های درختان گز و تاغ صورت می‌گرفت.

بادقوس ظرف 3 سال پوشش گیاهی خود را ترمیم کرد و منابع طبیعی سبزوار با وارد کردن گونه‌های بیابانی و سازگار با منطقه نظیر تاغ، گز و قره‌داغ پوشش گیاهی مناسبی را در منطقه بادقوس فراهم کرد.

علی‌اصغر طالبان‌فرد، کارشناس اداره بیابان‌زدایی خراسان رضوی درباره مرگ این قرق‌بان گفت: توفان درست در جایی جان قرق‌بان منابع طبیعی را گرفت که آنجا هیچ پوشش گیاهی وجود نداشت؛ زیرا هر نقطه‌ای از منطقه که عملیات بیابان‌زدایی صورت می‌گیرد، میزان خسارات بسیار کم است.

به نظر می‌رسد باید مسوولان با فعالیت‌های بیابان‌زدایی بیشتر آشنا شوند و از نزدیک با مناطقی که با انجام عملیات بیابان‌زدایی خسارات ناچیزی به همراه داشته، آشنا شوند.

مدیرکل منابع طبیعی استان خراسان رضوی در این رابطه با اشاره به اقدامات صورت گرفته در این استان تاکید می‌کند: هر جا منابع طبیعی حضور داشته، طرح بیابان‌زدایی راه‌اندازی کرده، تاغزارها را ایجاد کرده، عملیات مالچپاشی داشته، بادشکن زده و خاک را تثبیت کرده است و در آن منطقه حمل ماسه‌های بادی وجود ندارد و خسارات وارده نیز بسیار ناچیز است.

ایران، موفق در بیابان‌زدایی‌

براساس اقدامات انجام شده در 40 سال گذشته، ایران به عنوان یکی از موفق‌ترین کشورهای جهان در زمینه کنترل فرسایش بادی و بیابان‌زدایی نتایج مثبت وسیعی دربر داشته است.

تثبیت ماسه‌های روان و جلوگیری از بیابانی شدن حدود 6 میلیون هکتار از عرصه‌های منابع طبیعی کشور، ایجاد 2 میلیون هکتار جنگل دست‌کاشت و ایجاد 54 پارک جنگلی ازجمله اقدامات صورت گرفته است.

همچنین در بخش کنترل فرسایش بادی تاکنون طرح‌های پرورشی تاغزارها و مدیریت جنگل‌های دست‌کاشت بیابانی و عملیات نهال‌کاری با 37 گونه مقاوم به خشکی، شوری و غالبا بومی، بذرکاری و بذرپاشی صورت گرفته است.

طرح‌های نوین بیابان‌زدایی‌

با نهایی شدن تهیه برنامه ملی مدیریت مناطق بیابانی کشور در سال 1384 رویکرد جدیدی در تهیه و اجرای طرح‌های بیابان‌زدایی ایجاد شد و به مدیریت بحران، مدیریت ریسک نیز افزوده شد.

به این ترتیب، علاوه بر روش‌هایی که در گذشته مورد استفاده قرار می‌گرفت، روش‌های نوینی نیز در حال پیگیری و اجراست. استفاده از انرژی خورشیدی برای کاهش بوته‌کنی در مناطق بیابانی در استان خراسان رضوی و احیای کویرهای مرطوب با استفاده از گیاهان هیدروهالومنیت در استان فارس ازجمله طرح‌هایی است که براساس طرح‌های نوین در حال اجراست.

همچنین از آنجا که بیابان‌ها دارای قابلیت‌های گردشگری هستند، تهیه و اجرای طرح‌های الگویی بهره‌برداری اکوتوریسم در قالب طبیعت‌گردی نیز در مناطق کویر شهداد کرمان و کویر منجاب کاشان در دستور کار مسوولان قرار دارد. باید تلاش کرد در این باره با حمایت از ایده‌های خلاق و کارآمد در جهت کنترل بیابان‌زایی اقداماتی صورت گیرد که مردم بومی منطقه نیز از آن حمایت کنند.

حمیده‌سادات هاشمی