تاجیکستان در دو راهه روسیه و غرب

روند تحولات جهانی پس از حادثه 11سپتامبر امریکا، کشورهای کوچک و تازه استقلال یافته آسیای مرکزی را نیز تحت تاثیر شدید قرار داد. این کشورها که تا 10سال پیش چیزی به نام روابط خارجی و یا آمد و شد هیات های بلندپایه برایشان بیگانه بوده

کد خبر: ۱۸۰۳۵

و حتی پس از استقلال (در سال 1991) هم بنا به دلایلی نظیر حضور مقتدرانه روسیه ، نبود امنیت کافی ، ظرفیت های محدود برای سرمایه گذاری خارجی و... کمتر در جهان مطرح بودند، به یکباره وارد بازیهای بزرگ و ایفای نقش در معادلات منطقه ای شدند. از همان ابتدای جنگ امریکا در افغانستان ، قلمرو آسیای مرکزی به پایگاه و یا گذرگاه نیروهای ائتلاف ضد تروریستی تبدیل شد. در این میان ، نقش تاجیکستان با سایر همسایگانش تفاوت دارد. از ترکمنستان که خود را در معادلات سیاسی بی طرف اعلام کرده است ، بگذریم ، ازبکستان و قرقیزستان با دادن پایگاهها و حریم هوایی به نیروهای غربی ، کمکهای هنگفتی دریافت و روابط خود را با غرب نزدیکتر کردند. اما تاجیکستان با وجود تمایل سرانش ، نتوانست در این زمینه موفقیت چندانی به دست آورد، که اکثر تحلیلگران دلیل این امر را نفوذ غیرقابل انکار روسیه در تاجیکستان و ناخشنودی مسکو از ورود غرب به این کشور که حیاط خلوت روسیه نامیده می شود می دانند. این است که هم اکنون به استثنای یکصد سرباز فرانسوی که فعالیتشان محدود به تامین امنیت هواپیماهای حامل کمکهای بشر دوستانه از طریق تاجیکستان به افغانستان است ، دیگر هیچ نیروی غربی در قلمرو تاجیکستان حضور ندارد. این در حالی است که تاجیکستان از نظر جغرافیایی 1400کیلومتر مرز مشترک با افغانستان دارد و از نظر فرهنگی با وجود جمعیت بزرگ تاجیکان در افغانستان که به عنوان دومین قومیت پس از پشتون ها شناخته می شوند و از نظر سیاسی هم با توجه به پشتیبانی تاجیکستان از جبهه متحد شمال افغانستان به هنگام تسلط طالبان بر این کشور، دارای بیشترین اشتراکات با افغانستان است . با این حال اخیرا انتقادهای زیاد احزاب و گروههای سیاسی در داخل تاجیکستان به «سیاست پایبندی به روسیه » و نیز ضعف محسوس روسیه در معادلات بین المللی در کنار ارائه کمک های زیاد از سوی امریکا به همپیمانان جدیدش در آسیای مرکزی ، پای مقامات تاجیک را هم به سوی غرب کشید و از ابتدای ماه جاری میلادی پاریس و واشنگتن میزبان امامعلی رحمانف ، رئیس جمهور تاجیکستان هستند. رحمانف نخستین سفر رسمی خود را به غرب از فرانسه آغاز کرد که این موضوع هم به وجود روابط سیاسی و اقتصادی نسبتا نزدیک میان این دو کشور برمی گردد. چنانچه ذکر شد، فرانسه تنها کشور خارجی است (به استثنای روسیه ) که در تاجیکستان نیروی نظامی دارد و در حال حاضر چند پروژه مشترک میان دو کشور در دست اجراست که یکی از آنها بازسازی فرودگاه «عینی » در غرب دوشنبه است . همچنین پاریس در سال 1998میزبان اجلاسی بود که در پایان آن ، سازمان ها و کشورهای مختلف در حضور امامعلی رحمانف و سیدعبدالله نوری (رهبر مخالفان تاجیک ) که یک سال قبل از آن ، سازشنامه عمومی صلح را امضا کرده بودند، آمادگی خود را برای اعطای یک میلیارد دلار به تاجیکستان به منظور بازسازی خرابی های جنگ اعلام کردند. ضمنا رئیس جمهور تاجیکستان در ملاقات روز جمعه گذشته خود با ژاک شیراک ، رئیس جمهور فرانسه ، ابراز نارضایتی کرد که تا امروز حتی بخش اندکی از این هم کمک به تاجیکستان نرسیده است . رحمانف همچنین از شیراک خواست تا کشورش را در تحکیم روابط با اتحادیه اروپایی یاری دهد. رئیس جمهور تاجیکستان پس از پایان سفر پنج روزه خود در فرانسه ، روز 9دسامبر وارد واشنگتن شد بنا به گزارش ایرنا از دوشنبه ، فرانکلین مادل ، سفیر امریکا در تاجیکستان قبلا اعلام کرده بود امریکا قصد دارد مبلغ 572میلیون دلار در اختیار تاجیکستان قرار دهد و باید گفت این مبلغ چیزی بیشتر از دو برابر بودجه یکساله تاجیکستان است . در این حال واحد مرکزی خبر هم گزارش داد جرج دکاین ، رئیس آژانس توسعه بین المللی امریکا در آسیای مرکزی گفته است ، تجارت تاجیکستان با مساعدت این موسسه امریکایی از فوریه سال 2003از طریق اینترنت گسترش یافته و با 30کشور جهان مرتبط می شود، که این در ادامه پیوستن تاجیکستان به شبکه تجارت جهانی است . البته اینها همه فعلا در حد وعده است و معلوم نیست که آیا عملی می شود و یا مانند وعده یک میلیارد دلاری کشورهای کمک کننده به تاجیکستان - که فرانسه و امریکا هم جزو آنها بودند - فقط موجب بالا رفتن سطح توقعات حکومت دوشنبه و در نتیجه استقراض نامحدود خارجی می شود. اما چیزی که در حال حاضر مشخص است ، این است که گسترش ارتباط تاجیکستان با غرب ، مسکو را بشدت ناراحت کرده است . روسیه هم اکنون 18هزار نیروی نظامی در تاجیکستان دارد و حفاظت از بخش عمده ای از مرزهای 1400کیلومتری تاجیکستان با افغانستان به عهده سربازان روس است . تاجیکستان تنها کشور آسیای مرکزی است که روسیه در آن پایگاه نظامی دارد و ظاهرا مسکو حاضر نیست ، این کشور را همچون ازبکستان براحتی از دست بدهد. از نیمه های ماه نوامبر گذشته که آمادگی رئیس جمهور تاجیکستان برای سفر به غرب در رسانه ها مطرح شد، مطبوعات روسیه انتقادهای شدیدی را از حکومت تاجیکستان آغاز کردند.ابتدا روزنامه نزاویسیمایا گازتا چاپ مسکو از قول الگ پانتلی اف ، معاون رئیس امور مشترک المنافع در مجلس روسیه نوشت : حکومت تاجیکستان بدون اطلاع روسیه در حال انجام مذاکراتی با امریکایی هاست که موضوع این مذاکرات باز کردن جای پای امریکا در تاجیکستان و احتمال حفاظت مشترک از مرزهای جنوبی تاجیکستان بوده است . این روزنامه در ادامه می نویسد: چنین اقدامی از سوی حکومت دوشنبه می تواند برای تاجیکستان مخاطره آمیز باشد. چند روز بعد مسکوسکی نووستی ، دیگر روزنامه چاپ مسکو از فروش تجهیزات ضدهوایی «زنیت » توسط وزارت دفاع تاجیکستان به مبارزان چچنی خبر داد و سرانجام معاون رئیس گمرک روسیه درخصوص وجود کارخانه تولید هروئین در تاجیکستان هشدار داد. گرچه هر یک از این ادعاها از جانب مسوولان ذی ربط تاجیک تکذیب شد، اما زمانی که پلیس روسیه اقدام به اخراج تعداد زیادی از کارگران تاجیک از قلمرو روسیه کرد، شخص امامعلی رحمانف وارد صحنه شد و با شکستن سکوت 10ساله در قبال مسکو، برای اولین بار از سیاست روسیه در قبال اتباع کشورش بشدت انتقاد کرد. سپس عاقل عاقل اف ، نخست وزیر تاجیکستان طی سفر به مسکو اعلام کرد که طی 3سال گذشته بیش از 600تن از شهروندان تاجیکستان در نقاط مختلف روسیه کشته شده اند و در اکثر این موارد مسکو هیچ توضیحی به دوشنبه نداده است . شاید تحت تاثیر همین جو بی اعتمادی بود که نخست وزیر تاجیکستان که برای شرکت در اجلاس کمیسیون مشترک اقتصادی دو کشور به روسیه سفر کرده بود، بدون هیچ نتیجه ای به دوشنبه بازگشت . شایان ذکر است که طبق آمارهای رسمی ، هم اکنون حدود یک میلیون نفر از جوانان تاجیک (یعنی نیمی از نیروی کار کشور) در شهرهای روسیه مشغول کارند و سالانه مبلغی حدود 3برابر بودجه یکساله تاجیکستان را به کشورشان وارد می کنند. بنابراین روند اخراج تاجیکان از روسیه که به بهانه مبارزه با مهاجرت غیرقانونی صورت می گیرد، موجی از خشم و ناراحتی توام با نگرانی را در جامعه تاجیک به وجود آورده است . زیرا اخراج این همه نیروی کار از روسیه و ورود آنها به تاجیکستان ، ممکن است به بحران اقتصادی ، اجتماعی و شاید سیاسی در تاجیکستان بینجامد. کارشناسان تاجیک می گویند: در شرایطی که تاجیکستان مدتهاست چوب همپیمان بودن با روسیه را از بعضی همسایگانش می خورد، روسیه طی 11سال استقلال تاجیکستان ، هیچ اقدامی برای بهبود وضع اقتصادی این کشور انجام نداده است . ظاهرا روس ها به نفوذ سیاسی و نظامی در تاجیکستان بیش از فعالیت های مثبت اقتصادی می اندیشند. آنها به دلیل حضور گسترده و بدون دردسر در این کشور، نیازی به ریسک های اقتصادی و صرف هزینه نمی بینند. این است که حکومت تاجیکستان به غرب رو آورده تا شاید از این طریق مرهمی برای اقتصاد بیمار کشورش پیدا کند. اما سوال اینجاست که آیا این دوا در غرب به دست آقای رحمانف خواهد رسید؛ در نگاه اول ، برقراری روابط اقتصادی با کشورهای جهان برای تاجیکستانی که پس از پایان جنگ داخلی با مشکلات اقتصادی روبه روست ، یک امر طبیعی به نظر می رسد؛ اما متاسفانه در آن سوی اقیانوس هم بیش از آن که به فکر تاجیکان و وضع اقتصادی آنها باشند، در غم گسترش نفوذ سیاسی و نظامی خود از طریق اعطای وامها و وابسته کردن کشورهای ضعیف به سیاست های خود هستند، که جهان ، تازه ترین نمونه آن را در کشور آرژانتین مشاهده کرد. در همین زمینه کشور انگلستان هفته گذشته با صدور مجوز گسترده و نامحدود به کارخانه های نظامی خود، آنها را به فروش سلاح و جنگ افزار به کشورهای تاجیکستان ، ازبکستان و ترکمنستان ترغیب کرد، که طبیعی است مبلغ آن باید از محل وامها و با کمکهای خارجی تامین شود و این در حالی است که غرب تا قبل از حادثه 11سپتامبر حکومت های دوشنبه ، تاشکند و عشق آباد را به نقض آزادی و حقوق بشر متهم می کرد. به نظر می رسد در چنین مراحل حساس ، ضروری است حکومت تاجیکستان با اتخاذ سیاست منطقی و محتاطانه ؛ ضمن جذب سرمایه های خارجی ، توجه خاصی هم به ثبات و امنیت کشور داشته باشد؛ در غیر این صورت ممکن است کشور زیبا و سرسبز تاجیکستان بر اثر تبدیل شدن به صحنه رقابت قدرتهای بزرگ ، بار دیگر دستخوش رویدادهای تلخی شود.