پناهگاه حیات وحش، حریم امن جمعیت جانوری
پناهگاههای حیات وحش محدودههایی هستند با زیستگاههای طبیعی نمونه برای جانوران وحشی که به منظور حمایت از جمعیت گونههای جانوری و افزایش سطح آنها، انتخاب میشوند.
کمترین وسعت پناهگاههای حیاتوحش باید به حدی باشد که ضمن رفع نیاز گونههای جانوری، پیوستگی و ارتباط متقابل واحدهای آنها را نیز تضمین کند.
این مناطق، محیطهای مناسبی برای فعالیتهای آموزشی و پژوهشی بویژه در ارتباط با جانوران وحشی به شمار میآیند.
براساس قانون پناهگاه حیات وحش، در این مناطق بهرهبرداریهای مصرفی و سازگار همچنین فعالیتهای گردشگری کنترل شده در پناهگاه مجاز است.
پناهگاه حیات وحش توران
بخش جنوب شرقی منطقه حفاظت شده توران که خود از سال 1351 تحت حفاظت بوده است، با مساحتی برابر با 303 هزار و 330 هکتار در سال 1355 به پناهگاه حیات وحش تبدیل شد.
این پناهگاه حیات وحش در قالب مجموعه وسیع توران در همین سال به عنوان ذخیرهگاه زیست کره نیز انتخاب شد. این منطقه، منطقهای است کویری بیابانی در استان سمنان، دامنه ارتفاعی منطقه 700 تا 2200 متر، بارندگی سالانه 78 تا 231 میلیمتر، بیشینه و کمینه مطلق دما به ترتیب 2/42 و 6/15 درجه سانتیگراد است.
توران با اقلیم فراخشک و خشک بیابانی معتدل، دارای تابسستانهای گرم و زمستانهای سرد است.
این پناهگاه، تنوع زیستی گیاهی و جانوری بسیار بالایی دارد، منطقه دارای پوشش مرتعی کمتراکم با گونههایی مانند شور، قرهداغ، درمنه، گز آتشین است و مهمترین گونههای جانوری منطقه شامل گور خر، پلنگ، یوزپلنگ، آهو، هامستر و کفتار است.
پناهگاه حیاتوحش بختگان
این منطقه که در سال 1347 منطقه حفاظت شده اعلام شده بود، از سال 1354 به عنوان پناهگاه حیات وحش و تالاب بینالمللی شناخته شده است. پناهگاه حیات وحش بختگان با مساحتی برابر 242 هزار و 223 هکتار در استان فارس قرار دارد و به واسطه وجود پارک ملی بختگان، به دو نیمه شمالی و جنوبی تقسیم شده است.
دریاچه طشک با عمق متوسط 5/0 متر و آبی لبشور در این پناهگاه واقع است و در سالهای پرباران به دریاچه مجاور آن، دریاچه بختگان، متصل میشود. تالابها و جزیرههای این پناهگاه زیستگاههای مناسبی برای پرندگان به شمار میرود. دامنه ارتفاعی یکهزار و 560 تا دو هزار و 960 متر بارندگی و دمای متوسط سالانه 230 میلیمتر و 15 درجه سانتیگراد، منطقه را دارای اقلیم خشک بیابانی معتدل کرده است.
پوشش گیاهی اطراف دریاچه بیشتر از گونههای ارس، بند، ارژن، کیکم، گز، درمنه و آویشن تشکیل شده است و تنوع جانوری بینظیری دارد، 323 گونه جانوری در منطقه شناسایی شدهاند که مهمترین اینگونه عبارتند از بز و پازن، قوچ و میش، آهو، پلنگ، گربه و پلیکان پا خاکستری.
محیط آبی این پناهگاه هر ساله پرندگان مهاجر زیادی را به سوی خود جلب میکند.
پناهگاه حیات وحش شادگان
این منطقه تالابی که در شمال خلیج فارس در استان خوزستان قرار دارد، در سال 1351 به عنوان پناهنگاه حیات وحش اعلام و در سال 1354 نیز در فهرست تالابهای بینالمللی ثبت شد. منطقهای است هم سطح دریاهای آزاد با مساحتی برابر با 328 هزار و 926 هکتار.
این منطقه با متوسط بارندگی و دمای سالانهای برابر با 218 میلیمتر و 26 درجه سانتیگراد از اقلیم فراخشک گرم برخوردار است.
بخش شمالی تالاب دارای آب شیرین و بخشهای میانی و جنوبی آن به علت مجاورت با خورهای ساحلی دارای آب شور و شور هستند. عمق تالاب از چند متر تجاوز نمیکند. عمدهترین منبع تامین آب آن رودخانه جراحی است.
گونههای مهم گیاهی منطقه عبارتند از نیلوفر آبی، گلبن و علف شور، این تالاب زیستگاه مناسبی برای بسیاری از پرندگان بومی و مهاجر در خطر تهدید نظیر اردک مرمری، پلیکان پاخاکستری، حواصیل بزرگ و اردک سرسیاه محسوب میشود.
گراز، شغال، روباه معمولی، حاجی لک لک نیز در این منطقه زیست میکنند.
پناهگاه حیات وحش شادگان به دلیل فراهم آوردن زمینه مناسبی برای زیست و زادآوری گونههای متنوعی از پرندگان و ماهیان نقش مهمی در حفظ ذخایر ژنتیکی ناحیه ایفا میکند.
پناهگاه حیات وحش فریدونکنار
این منطقه با هدف فراهم کردن محیطی امن برای زمستان گذرانی پرنده مهاجر و در معرض خطر انقراض درنای سیبری با مساحتی برابر با 48 هکتار در سال 1352 حفاظت شده اعلام شد.
این پناهگاه که در استان مازندران قرار دارد، سال 1354 به پناهگاه حیات وحش ارتقا یافت و در سال 1382 نیز در فهرست تالابهای بینالمللی به ثبت رسید.منطقهای با ارتفاع 20 متر پایینتر از سطح دریاهای آزاد که درجه حرارت و بارندگی متوسط سالانه آن به ترتیب برابر با 20 درجه سانتیگراد و هزار میلیلیتر و اقلیم آن خیلی مرطوب معتدل است.
تالابی است با آب شیرین و عمق کمتر از 3 متر. درختان ممرز، زبان گنجشک، شیردار، داغداغان، سفید کرکو، شمشاد، بید و عذار در این تالاب و اطراف آن میرویند.
از دیگر جانوران اصلی این تالاب میتوان به انواع اردکها و غازها اشاره کرد. این منطقه دارای قابلیتهای زیادی برای فعالیتهای گردشگری در طبیعت است.
پناهگاه حیات وحش دز
این منطقه که از سال 1346 به عنوان بخشی از منطقه حفاظت شده دز تحت مدیریت بود در سال 1354 با مساحتی برابر با 6 هزار و 127 هکتار به پناهگاه حیات وحش ارتقاء یافت.
این ناحیه از زیستگاههای اصلی گوزن زرد ایرانی به شمار میرود. این منطقه مسطح با دامنه ارتفاعی 50 تا 80 متر شامل بخشی از رودخانه دز و اراضی اطراف آن در استان خوزستان است.
دما و بارندگی متوسط سالانه منطقه 25 درجه سانتیگراد و 280 میلیمتر و اقلیم آن خشک بیابانی گرم است.
در بسیاری از قسمتهای این پناهگاه تودههای خالص پده رویت میشود. دیگر گونههای مهم گیاهی منطقه شامل گز، نی، بنکله، علف مار و تمشک است. جانوران اصلی این پناهگاه عبارتند از گوزن زرد ایرانی، گربه جنگلی، شغال، گرگ، لک لک و حواصیل پاخاکستری.
پوشش گیاهی متنوع و انبوه حیات وحش غنی و منحصر به فرد آثار تاریخی و مذهبی مانند معبد چغازنبیل و راههای دسترسی مناسب، زمینه فعالیتهای علمی، پژوهشی و گردشگری را در منطقه فراهم کرده است.
پناهگاه حیات وحش کرخه
این منطقه که از سال 1346 به عنوان بخشی از منطقه حفاظت شده کرخه تحت مدیریت بود، در سال 1354 با مساحتی برابر 5 هزار و 422 هکتار به پناهگاه حیات وحش ارتقاء یافت. این ناحیه از زیستگاههای اصلی گوزن زرد ایرانی به شمار میرود.
منطقهای است مسطح با ارتفاع متوسط 50 متر و شامل بخشی از رودخانه کرخه و اراضی اطراف آن در استان خوزستان.
دما و بارندگی متوسط سالانه منطقه 22 درجه سانتیگراد و 240 میلیمتر و اقلیم آن خشک بیابانی گرم است.
در این پناهگاه تودههای خالص گز مشاهده میشود. از دیگر نمونههای مهم گیاهی منطقه میتوان به تمشک، جاز، نی و علف مار اشاره کرد و گونههای مهم جانوری منطقه شامل شنگ، گربه وحشی، کفتار، مرغ حق، شاه باز و تیرمار است.
پرندگان زیادی نیز در فصول مختلف به این منطقه مهاجرت میکنند. وجود گوزن زرد ایرانی، جاذبههای طبیعی، آثار تاریخی و مذهبی و راههای دسترسی مناسب زمینه فعالیتهای علمی، پژوهشی و گردشگری را در منطقه فراهم کرده است.
پناهگاه حیات وحش دشت ناز
این منطقه از سال 1342 برای نگهداری گوزن زرد ایرانی انتخاب و محصور شده است. منطقهای است جنگلی و جلگهای در استان مازندران با مساحت 56 هکتار و ارتفاع 5 متر پایینتر از سطح دریاهای آزاد. بارندگی و دمای متوسط سالانه 800 میلیمتر و 20 درجه سانتیگراد منطقه را دارای اقلیم نیمه مرطوب معتدل کرده است. وجود درختان به نسبت قطور بلند مازو و همراه با زیراشکوب انجیلی، ممرز و در برخی نقاط شمشاد یادآور جوامع بلوط شمشادستان جنگلهای جلگهای ناحیه خزری در گذشته است.
انبوه کبوترهای جنگلی در پاییز به دشت ناز مهاجرت میکنند. یاکریم، قمری، ابیا، توکا، انواعی از پرندگان شکاری و مارآبی از دیگر جانوران این پناهگاه محسوب میشوند. چشمانداز زیبا از جنگل زمینههای جلب دوستداران طبیعت و پژوهشگران را به پناهگاه فراهم کرده است.
پناهگاه حیات وحش لوندویل
این منطقه در سال 1352 حفاظت شده اعلام و در سال 1354 به پناهگاه حیات وحش تبدیل شد. منطقهای است تالابی و جنگلی جلگهای به مساحت یکهزار و 74 هکتار در منتهیالیه غربی جنگلهای هیرکانی در استان گیلان، ارتفاع متوسط منطقه 20 متر پایینتر از سطح دریاهای آزاد است.لوندویل دارای اقلیم خیلی مرطوب معتدل با متوسط بارندگی و دمای سالانه یکهزار و 100 میلیمتر و 15 درجه سانتیگراد است.
حدود یک سوم منطقه از برکه، آببندان و تالابهای مشجر تشکیل شده است. لوندویل نمونهای منحصر به فرد و باقیمانده از جنگلهای جلگهای هیدکانی به شمار میآید.
گونههای اصلی گیاهی منطقه عبارتند از توسکا قشلاقی، انار وحشی، ازگیل و تمشک تالشی. این پناهگاه شامل زیستگاههای متنوع آبی و خشکی برای جانوران است.
125 گونه جانوری در منطقه شناسایی شدهاند که مهمترین آنها عبارتند از روباه معمولی، گراز، سمور آبی، سیاه کاکل، پری شاهرخ و درنا.
پناهگاه حیات وحش لوندویل زیستگاه بسیار مناسبی برای قرقاول نیز محسوب میشود. تنوع زیستی مطلوب و راههای دسترسی مناسب، زمینه فعالیتهای علمی و پژوهشی را در منطقه فراهم کرده است.
پناهگاه حیات وحش میانکاله
این منطقه که با مساحتی برابر 66 هزار و 933 هکتار در استان مازندران قرار دارد، در سالهای 1348 و 1354 به ترتیب به عنوان منطقه حفاظت شده و تالاب بینالمللی اعلام شد.
ویژگیهای خاص منطقه موجب شد در سال 1354 به پناهگاه حیات وحش ارتقا یافته و در سال 1355 نیز به عنوان ذخیرهگاه زیست کره انتخاب شود. این منطقه جلگهای با ارتفاع 27 متر از سطح دریاهای آزاد، بارندگی و دمای متوسط سالانه 700 میلیمتر و 17 درجه سانتیگراد، دارای اقلیمهای مدیترانهای تا نیمه مرطوب معتدل است.
میانکاله از دو بوم نظام منحصر بفرد تالاب میانکاله خلیج گرگان و شبه جزیره میانکاله تشکیل شده است. آب تالاب لبشور بوده و از دریای خزر، رودخانه دائمی قرهسو و چند رودخانه فصلی تامین میشود.
وجود مجموعهای از شنزاهای ساحلی، اراضی باتلاقی، آبگیرها، مرداب جنگلی و تپههای شنی در کنار هم، از دیگر ویژگیهای این پناهگاه به شمار میآید.
179 گونه گیاهی و 204 گونه پرونده مهاجر و بومی در منطقه شناسایی شدهاند. گونههای گیاهی مهم در منطقه شامل انار وحشی، ازگیل، تنگرس، سیاهتلو و سپیدار است و گونههای جانوری این منطقه شامل گرگ، شغال، گربه وحشی، خرگوش، فلامینگو و عقاب ماهیگیر است.
حمیده سادات هاشمی
