سینما و سیاست در عصر پهلوی اول (1)‌

در آن زمان نیز  مانند عصر قاجار  کسانی می‌توانستند در سینما به فعالیت بپردازند که مرتبط با دربار بودند. چهار سال پس از کودتای رضاخان  یعنی در سال 1303  علی وکیلی از دوستان علی‌اکبر داور که از نزدیکان دربار بود، سینمای جدیدی به‌نام «گراند سینما» پایه‌گذاری کرد و برای جلب بیشتر مخاطبان به سینما، دست به ابتکارات جدیدی زد. قسمت‌هایی از سینما را به بانوان اختصاص داد و همچنین در فاصله نمایش فیلم‌ها، نوازندگانی به اجرای قطعات موسیقی می‌پرداختند، اما این نوآوری‌ها چندان مورد استقبال مخاطبان نبود.

سلسله  پهلوی همان ابتدا از اهمیت سینما برای تاثیر‌گذاری بر مردمی که بسیاری از آنان از سواد خواندن و نوشتن بی‌بهره بودند، آگاه بود. شش روز پس از آن که احمد شاه، آخرین شاه سلسله قاجار سلطنت را رسما به رضا‌خان  واگذار کرد، دولت اعلام کرد: «شب‌ها سینماهای جدید طرز زراعت علمی در اروپا را نشان می‌دهند». این اعلامیه که شاید نخستین برخورد سلطنت جدید با سینما پس از رسمیت یافتن بود، نشان دهنده اطلاع حکومت جدید از اهمیت سینماست.

در این زمان در سینما‌ها فیلم‌های روز خارجی پخش می‌شد که از اوایل دهه 1310 نیز توفیق فراوانی نزد مخاطبان به‌دست آورد. اما در همین سال‌ها به تدریج فعالیت‌های سینمایی دیگری غیر از پخش فیلم نیز آغاز گردید. علی وکیلی که پیش از این گراند سینما را راه‌اندازی کرده بود در سال 1309 نخستین نشریه سینمایی ایران را به نام «سینما و نمایشات» راه‌اندازی کرد که البته بیش از یک شماره منتشر نشد. در همین سال «آوانس اوگانیانس»  که مدرسه‌ای سینمایی نیز راه‌اندازی کرده بود  فیلم «آبی و رابی» را به عنوان اولین فیلم سینمایی بلند صامت ایران مقابل دوربین برد. این فیلم که با سرمایه‌گذاری «ساکوارلیدزه» و با بازی محمد ضرابی و غلامعلی سهرابی در نقش آبی و رابی ساخته شده بود، تقلیدی به حساب می‌آید از دو کمدین دانمارکی: پات و پاتاشون. از این فیلم نسخه‌ای به جا نمانده است اما از یادداشت‌های به‌جا مانده از آن دوران می‌توان مضمون آن را حدس زد. آبی و رابی در حقیقت دنباله رو همان جریان است که سعی دارد ایران را در مسیر ترقی و پیشرفت معرفی کند؛ چنانچه در یکی از نشریات آن زمان این‌گونه آمده است: «این فیلم که در آن ترقیات امروزه ایران کاملا تشریح شده ... با عدم وسایل و موجود بودن اشکالات و موانع خوب تهیه شده».

در این سال‌‌ها نخستین کلیپ ایرانی نیز ساخته شد. خان بابا خان معتضدی  که فیلمبردار دربار پهلوی نیز بود  تصاویری از ایران و سرود شاهنشاهی را درهم آمیخت و نخستین کلیپ ایران را به نام خود ثبت کرد.در همین سال‌ها ساخت فیلم‌های مستندی از ایران توسط فیلم‌سازان خارجی نیز رواج داشت. «مریان سی کوپر» و «ارنست شودسک» امریکایی فیلمی تحت عنوان «علف» در مورد کوچ ایل بابا احمدی ساختند و فرانسویان نیز در سال 1309 مجموعه فیلم‌های «کاروان زرد» را ساختند که در آن گروهی جامعه شناس و فیلم‌ساز سوار بر اتومبیل‌های سیتروئن از ایران عبور می‌کردند.

مهدی رعنایی‌