حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
موش و مشکلات آن
خوشنشینی مستاجران زبالههای شهری
همزیستی موشها با انسان، قدمتی هزاران ساله دارد که با گسترش شهرنشینی و تولید انبوه زباله، این همجواری گاه نامسالمتآمیز نیز ارتقا یافته و امروزه تبدیل به آفتی بزرگ در اکثر کلانشهرها از جمله تهران شده است.
به عقیده کارشناسان عاملی که بیش از هر موردی موجب خوشنشینی این مستاجران زبالهای شده بیتوجهی شهروندان غیرمسوول در امر تولید و رهاسازی زباله و مشکلات عمرانی و زیرساختی شهر تهران از جمله سیستم جمعآوری فاضلاب با ساختار قدیمی است که در صورت کاهش کنترل و نظارت و نبود برنامهریزی برای مبارزه اصولی، عواقب سوء بیشماری را بیش از پیش به دنبال خواهد داشت.
از اینرو در این گزارش وضعیت این موذی زیرزمینی و طرحهای انجام شده برای مبارزه با آن را که از گذشته تا به امروز انجام شده و اینک در قالب طرح جهادی موضوعی موضعی در حال پیگیری است، زیر ذرهبین بردهایم.
موش متعلق به راسته جوندگان و از رده بسیار بزرگ پستانداران است که بیش از 6400 گونه و زیرگونه در آن قرار دارند.
در حال حاضر به استثنای انسان میتوان گفت که موشها موفقترین موجودات روی کره زمین هستند. در صورتی که انسان نسبت به محیط زیست خود بیملاحظه و بدون توجه نبود، موشها به چنین موفقیتی نائل نمیشدند.
وجود طعمههای مرطوب، زبالههای سر باز و جمع شده در یک محل و پناهگاههای مساعد که مورد علاقه خاص این موجودات است، ازدیاد و تولیدمثل آنها را در زبالههای شهری تشدید نموده و در پارهای از موارد سبب طغیان این موجودات در شهرها میشود.
علاوه بر این موشها ویژگیهای خاصی در سازگاری با محیط دارند که در ازدیاد جمعیت و ماندگاری آنها در محیطهای شهری موثر است، بهطور مثال آنها میتوانند از بیشتر مواد غذایی موجود در محیط اطراف خود تغذیه کنند.
ریشه، ساقه، پوست، برگ، میوه گیاهان، حشرات، لاشه حیوانات و... در رژیم غذایی آنها قرار دارد و به عبارتی همهچیز خوارند و از این جهت رقیبی برای انسان بهشمار میآیند و سالانه میلیونها تن از محصولات کشاورزی و مواد غذایی را مصرف یا ضایع میکنند.
موشها همچنین حس لامسه و بویایی بسیار قوی دارند و از آن برای یافتن مسیر، غذا، جفت و شناسایی خطر استفاده میکنند و بهمحض احساس خطر یا وجود تله و مواد شیمیایی در اطراف لانه، بسرعت از محل دور میشوند. پرش بهطول 150 سانتیمتر، شنا تا 72 ساعت در تانکرهای آب و درک اصوات مافوق صوت از دیگر ویژگیهای برجسته اینگونه کوچک است.
موش، زیانآورترین جانور مزاحم
موشها بهعلت انتشار گسترده و تطبیق با زندگی انسان یکی از زیانآورترین موجودات مزاحم برای انسان هستند. آنها از نظر اقتصادی زیانهای چشمگیری برای انسان بهوجود میآورند.
براساس گزارش سازمان بهداشت جهانی، موشها سالانه 33 میلیون تن از مواد غذایی را نابود میسازند که این میزان برای تغذیه 130 میلیون نفر کافی است! همچنین موشها در کنار مصرف مواد غذایی خسارتهای زیادی به تاسیسات و امکانات مراکز مصرف موادغذایی وارد میکنند که بررسی رقم خسارات وارد شده با توجه به تولیدمثل سریع موشها و میزان زاد و ولد آنها که معمولا طی سال بهطور متوسط با 5 بار زایش و هر بار حدود 14 6 بچه بهدنیا میآورند ، رقم بزرگی را تشکیل میدهد. جوندگان علاوه بر ضررهای اقتصادی، در انتقال و انتشار بیماریهای عفونی نقش عمدهای دارند.
بیماریهای منتقل شده به وسیله جوندگان در مناطق خاصی از جهان ممکن است اهمیت بیشتری داشته باشد که گاهی بهصورت اپیدمی متظاهر میشود. بهطور کلی این بیماریها در کشورهای گرمسیری شیوع بیشتری نسبت به سایر مناطق دارد.
بیماریهایی مانند طاعون، تب راجعه، تیفوس، سالمونلوز، بیماریهای قارچی، تریشین و تب گاز گرفتگی موش، از جمله بیماریهایی هستند که از طریق انگلهای خارجی، فضولات و ترشحات جوندگان، بهصورت فیزیکی و تماس با موشهای آلوده و گاز گرفتگی حیوان به انسان منتقل میشوند.
شهر تهران، شهر موشها
از بین جوندگان، 3 نوع موش بهنامهای موش خانگی، موش قهوهای (نروژی) و موش سیاه انتشار جهانی یافته و در شهر تهران نیز بهصورت آفت درآمدهاند که از میان این 3 گونه شرایط زیستمحیطی و تغذیهای برای نوع قهوهای یا نروژی که از طریق گمرک و بنادر وارد کشور شدهاند، از بقیه مناسبتر است. البته وجود موش خانگی و هامستر (نوعی جونده) نیز در برخی مناطق مثل جنوب تهران و اطراف شهر ری گزارش شده ولی تبدیل به آفت نشدهاند.
موش قهوهای از قطب شمال تا قطب جنوب و هر جا که انسان زندگی میکند پراکنده شده است. این موش توانسته خود را با شرایط مختلف محیط تطبیق دهد. در مناطق شهری در اکثر نقاط، زیرزمینها، مجاری فاضلاب، کنار جویها، اطراف ریشه درختان و از همه مهمتر اماکن مخروبه و تجمع مواد زباله دیده میشود. این موش روزانه از 40 39 گرم از زبالههای مخلوط شده تغذیه میکند.
وجود مشکلات ناشی از حضور این گونه کوچک در شهر باعث شده است تا روشهای مختلف مبارزه و ریشهکن کردن آن از گذشته تا به امروز صورت بگیرد که نتایج به دست آمده در حال حاضر از موفق نبودن روشهای مبارزه حکایت دارد.
طرح مبارزه با موش در ایران، برای اولین بار در سال 63 مطرح شد و سپس در سالهای 70 69، 75 و 79 در قالب طرحهای مختلف ادامه پیدا کرد. بعد از آن اولین طرح جدی مبارزه با این جونده با بررسیهای صورت گرفته توسط شرکت ساماندهی مشاغل شهرداری تهران در تیرماه سال 84 آغاز شد. این طرح با برپایی چادرهایی در سراسر شهر تهران همراه بود و در قالب گفتگو، ارائه بروشور و اطلاعاتی درباره خسارتهای اقتصادی و بهداشتی موشها انجام شد.
در مرحله دوم طرح ضربتی مبارزه با موشها به مدت یک ماه در قالب مبارزه شیمیایی اجرا شد که به دلیل توزیع نامناسب سم در تمام مناطق تهران، موفقیت چندانی از این طرح حاصل نشد.
در طرح سوم که به زمان بیشتری نیاز دارد و هماکنون در شهرداری در قالب طرح جهادی موضوعی موضعی در حال پیگیری است، شامل برنامههای عمرانی شهر از جمله ترمیم جویها، شکستگی جداول، پر کردن حفرههای موجود در پیادهروها و ساماندهی جمعآوری زباله است که باید در آینده به قضاوت نتایج حاصل از آن در کنترل و کاهش جمعیت موشها بپردازیم.
مهندس پرویز بختیاری، کارشناس ارشد محیط زیست و متخصص حیات وحش در خصوص مبارزه با موشها معتقد است: «موشها را به طور کلی نمیتوان ریشهکن کرد و بحث نابود کردن آنها به طور ریشهای یک بحث غیرعلمی است. حتی در کشورهای دیگر دنیا هم به این شکل نیست و حتی در کشوری مثل دانمارک از موشهای قهوهای به عنوانی شاخصی برای آلودگی محیط زیست استفاده میکنند. تنها راه مبارزه با موش کنترل کردن رشد آنهاست، زیرا تکثیر و زاد و ولد موش با سرعت انجام شده و یک جفت موش در یک سال تبدیل به 500 هزار موش و در 3 سال به 3 میلیون برابر افزایش مییابد.»
روشهای کنترلی که امروزه برای محدود کردن رشد جانوران موذی از جمله موش به کار میرود بسیار پیشرفته است و از طریق مبارزه ژنتیکی، بیولوژیکی، مواد شیمیایی عقیمکننده و غیره صورت میگیرد که با توجه به شرایط و امکانات کشور ما این گونه روشها هنوز میسر نیست!
مهندس پرویز بختیاری در این باره میگوید: «مبارزه ژنتیکی و سایر شیوههای مبارزه در حال حاضر ممکن نیست. کنترل موشها باید با واقعیت وفق داشته، قابل اجرا و ساده باشد و بتوان آن را با محیطهای مختلف مطابقت داد. این برنامهریزیها همچنین باید بر مبنای اکولوژی طرحریزی شود و در آن باید از کارشناسانی استفاده کرد که از مدت تولیدمثل، عادات غذایی، رفتار، حواس و... موشها اطلاع کافی داشته باشند.
در حال حاضر بهترین راه، طرح موضوعی موضعی است که در آن محل اختفا و اسکان موشها با فعالیتهای عمرانی و بهسازی محیط از بین میرود و زمانی که موشها پناهگاه و غذا در دسترس نداشته باشند، استرس جمعیتی بر آنها وارد شده و خودشان جمعیت خودشان را از بین میبرند و به این ترتیب جمعیت آنها ثابت مانده و در صورت حل شدن مشکل زباله حتی کمتر هم میشود».
اما به گفته کارشناسان آنچه بیش از پیش به بحران مسائل بهداشتی شهر افزوده و مبارزه با موش را مشکل کرده است، مساله تولید زباله و سیستم نامناسب فاضلاب شهری است به طوری که روزانه مقدار زیادی زباله و فضولات توسط افراد و اشخاص به مسیلها و کانالهای شهر ریخته میشود.
این فضولات نهتنها باعث کاهش سطح مقطع مجاری تخلیه آب میشود، بلکه محیط زیست را بشدت آلوده کرده و این مکانها را به محل مناسبی برای زاد و ولد موشها تبدیل کرده است. همچنین ریخت و پاش بیرویه غذا، آشغال و زباله در اماکن عمومی، تفریحگاهها، کانالها و جویهای آب و مناطقی از شهر تهران که بدون اجازه شهرداری و نظام شهرسازی زبالهها را تلنبار میکنند موجب کشش و جذب انواع موشها و سایر حشرات و حیوانات موذی میشود.
از این رو اعمال ضوابط بهداشتی در منازل و مناطق مسکونی هر منطقه با همکاری مستقیم مردم و مسوولان با یک عمل اساسی در کنترل حیوانات موذی و مخصوصا موشها است. پاکسازی و نظافت بموقع منازل، کوچه و خیابان از مواد زاید و بهسازی شبکههای فاضلاب ازجمله منازل تکواحدی تا شهر و شهرکها صرفنظر از بهبود عمومی وضع بهداشت شهر تهران، یک نوع مبارزه اصولی با موش و نابودی آن به شمار میرود که میتواند بهتر از هر روش دیگری شهر را از وجود این جانوران موذی پاک کند.
سعیده سیداختیاری
گفت و گو
