از میگرن ‌تا ناتوانی در انجام امور روزمره‌

سردردها ممکن است به علل گوناگونی رخ دهند. خوشبختانه در اکثر موارد، علت ایجاد سردردها، موارد بدی چون وجود تومور یا سکته مغزی نیستند، بلکه آنها را می‌توان تحت عنوان «سردردهای خوش‌خیم عودکننده» طبقه‌بندی کرد. این سردردها سه چهارم سردردهای رایج را شامل می‌شوند و پزشکان هر روزه با آنها مواجه هستند.

تشخیص این سردردهای شایع نسبتا راحت است، اما این تشخیص، بستگی به شرح حالی دارد که بیمار از وضعیت سردرد خود می‌دهد.

استرس، فشار و خستگی چشمی، مصرف بیش از حد داروها، سینوزیت، فشارخون و آسیب‌های وارده بر سر و گردن از علل بروز سردردها به شمار می‌آیند. لازم به ذکر است در موارد نادر، سردردها به علت مسائل جدی مثل تومور مغزی ایجاد می‌شوند، اما احتمال این وضعیت خیلی کم است، زیرا غده‌های مغزی به غیر از سردرد علایم دیگری هم ایجاد می‌کنند. اگر سردرد همراه با ضعف یا احساس ناخوشایندی در دست‌ها یا پاها باشد، بهتر است با پزشک مشورت شود.

صدمات‌

صدمات وارده بر سر نیز از دیگر عوامل سردردها به شمار می‌آیند. این سردرد معمولا چند ساعت یا چند روز بعد برطرف می‌شود. با این وجود، بهتر است تا هنگامی که سردرد وجود دارد، فرد استراحت کند.

سینوزیت‌

در سینوزیت‌های حاد نیز بیمار معمولا از سردرد رنج می‌برد. انجام حرکت‌های ناگهانی، بالا و پایین پریدن یا خم شدن، باعث تشدید سردرد در این افراد می‌شود. انقباض دائمی و شدید عضلات چشم‌ها برای حفظ بینایی طبیعی، یکی دیگر از علل بروز سردردها محسوب می‌شود. علت شایع بروز این نوع سردردها، عدم توانایی چشم‌ها در تمرکز و همگرایی است که در هنگام مطالعه، خیاطی کردن یا انجام کارهایی مشابه آنها ایجاد می‌شود.

سردردهای تنشی‌

از دیگر انواع سردردها می‌توان به سردردهای تنشی اشاره کرد. این نوع سردرد به صورت درد یا احساس گرفتگی، فشار یا انقباض در سر ایجاد می‌شوند و شدت، مدت و تعداد آنها بسیار متغیر است. سردردهای تنشی برخلاف میگرن که معمولا یک طرف سر را مبتلا می‌کند، تمام قسمت‌های سر را درگیر می‌سازد و در نوع مزمن آن، از هنگامی که فرد از خواب بیدار می‌شود، سردرد شروع می‌شود و در تمام روز هم باقی می‌ماند.

این نوع سردرد ممکن است از ابتدای صبح به صورت دردهای مبهم خود را نشان دهد و در موارد خفیف‌تر، سردردها فقط در حین یا بعد از استرس‌های شناخته‌شده‌ای مثل آماده کردن شام برای یک میهمانی یا مهیا شدن برای رفتن به سفر ایجاد می‌شوند.

این نوع سردرد با اختلالات بینایی همراه نیست، اما گاه بعضی از مبتلایان از نورهای شدید رنج می‌برند.

معمولا مبتلایان به این نوع سردرد از عدم تمرکز فکری شاکی هستند و دچار اضطراب یا افسردگی می‌شوند که این اضطراب‌ها، سردرد این افراد را تشدید می‌کند.

درمان اضطراب و افسردگی در این بیماران از بروز و شدت سردردها می‌کاهد. نوع دیگر سردردهای عودکننده میگرن است که آزاردهنده‌ترین نوع سردرد محسوب می‌شود.

فراتر از سردرد

میگرن را می‌توان به صورت سردردهای دوره‌ای که از 4 تا 72 ساعت طول می‌کشد و همراه با تهوع یا استفراغ است، تعریف کرد. چنانچه حملات میگرن با یک پیش‌درآمد آغاز شود، فرد مبتلا به «میگرن کلاسیک» است. لازم به ذکر است که در بین فواصل حملات میگرن، بیمار هیچ‌گونه سردرد یا ناراحتی دیگری ندارد. همچنین سردردهایی که هر روز ایجاد می‌شوند، میگرن نیستند.

نام میگرن از کلمه «همی‌کرانیا»(Hamicrania) گرفته شده است که معنای آن یک طرف سر است، گرچه سردردهای میگرنی می‌توانند همه جای سر را هم درگیر کنند؛ اما میگرن بیشتر از یک سردرد ساده است و معمولا سردرد در میگرن اصلی‌ترین مشکل نیست.

افراد در هنگام حملات میگرنی کاملا بیمار می‌شوند و نمی‌توانند به کارهای روزمره‌شان برسند. مبتلایان به میگرن در حین حملات میگرنی نیازمند اتاق ساکت و تاریک هستند. آنها در هنگام این حملات قادر به مصرف غذا نیستند؛ چراکه حالشان به هم می‌خورد، در ضمن خواب‌آلودگی و رخوت علایمی شایع در این بیماری هستند. همچنین در این هنگام فعالیت و عملکرد طبیعی معده مختل می‌شود و این امر منجر به عدم جذب داروهای مسکن میگرن می‌شود. اگرچه گاه حملات میگرنی با استفراغ تمام می‌شود؛ ولی در اکثر موارد سردرد بعد از یک خواب خوب بتدریج تسکین می‌یابد.

سردردها معمولا بعد از 24 ساعت بهبود می‌یابند؛ اما مدت زمان سردردهای میگرنی از 4 ساعت تا 72 ساعت متغیر است. اغلب بعد از بهبودی، یک روز هم طول می‌کشد تا بدن به حالت طبیعی برگردد و خستگی ایجاد شده به علت سردرد از بین برود.

کودکان نیز دارای حملات میگرنی شدید اما کوتاه‌مدتی هستند که فقط چند ساعت طول می‌کشد و بسرعت بهبود می‌یابد. لازم به ذکر است که با افزایش سن، از شدت حملات کاسته می‌شود؛ اما به طول مدت آن و به پیش‌درآمد حملات میگرنی نیز افزوده می‌شود.

با این وجود، حملات میگرنی در افراد مختلف و حتی در یک فرد در زمان‌های مختلف متفاوت است. گاه حملات میگرنی ماهی یک بار یا 2 بار اتفاق می‌افتد؛ اما گاه ممکن است حملات پشت سر هم میگرن به صورت هفته‌ای یک یا 2 بار هم اتفاق بیفتد. این حملات ممکن است به دنبال چند ماه یا چند سال بهبودی کامل هم رخ دهند.

چرا حملا‌ت میگرنی رخ می‌دهد

گرچه هنوز دلایل ابتلای افراد به میگرن مشخص نشده است، اما کمابیش عوامل دخیل در شروع این حملات شناسایی شده‌اند. لازم به ذکر است که عوامل برانگیزاننده گوناگونی در شروع حملات میگرنی دخیل هستند و گاه ممکن است در یک فرد عوامل تحریک‌کننده در طی چند سال تغییر کند. با این وجود تغذیه، یکی از مهمترین عوامل در تشدید این حملات شناخته شده است.

تعدادی از مبتلایان به میگرن مصرف بعضی از موادغذایی همانند شکلات، پنیر، میوه‌های ترش و فلفل را عامل شروع حملات میگرنی می‌شناسند. این افراد با تغییر رژیم غذایی خود می‌توانند از شدت حملات میگرنی بکاهند. حذف یک وعده غذا و یا کم خوردن نیز می‌تواند منجر به بروز حملات میگرنی شود. همچنین می‌توان با خوردن غذاهای مختصری در بین وعده‌های غذایی اصلی از بروز حملات میگرنی جلوگیری کرد.

تغییر در الگوی خواب افراد نیز از دیگر عوامل مهم در بروز حملات میگرنی به شمار می‌آید. بی‌خوابی‌های شبانه، کار کردن بیش از حد و دیر خوابیدن در شب از عوامل تحریک‌کننده و برانگیزاننده این نوع سردرد محسوب می‌شود.

تغییرات هورمونی در خانم‌ها باعث بروز سردردهای میگرنی می‌شود. ارتباط بین میگرن و سیکل ماهانه در حدود 2500 سال پیش توسط بقراط حکیم شناسایی شد. تحقیقات جدید نیز حاکی از آن است که حملات میگرنی در 50 درصد خانم‌ها با چرخه سیکل ماهانه ارتباط دارد. گرچه ممکن است حملات اولیه میگرن به طور نامنظم در هر زمانی از چرخه قاعدگی روی دهد، اما با افزایش سن حملات میگرنی آنها نیز از الگوی منظم‌تری پیروی می‌کنند و زمان‌های مشخصی در هر ماه اتفاق می‌افتد. گاه این الگوی منظم بعد از اولین زایمان ایجاد می‌شود. همچنین مشخص شده است که 10 درصد خانم‌ها به طور منظم دارای میگرنی هستند که در 2 روز قبل از شروع عادت ماهانه تا 3 روز اول خونریزی رخ می‌دهد، اما تا ماه بعد هیچ‌گونه حمله میگرنی روی نمی‌دهد. این وضعیت را اصطلاحا «میگرن قاعدگی» می‌نامند.

میگرن قاعدگی با پایین آمدن مقدار هورمون استروژن که به طور طبیعی در طی چرخه قاعدگی رخ می‌دهد، ارتباط دارد. به نظر می‌رسد خانم‌هایی که دچار میگرن قاعدگی هستند، نسبت به بقیه خانم‌ها به تغییرات هورمونی حساس‌ترند. گرچه می‌توان با مصرف داروهای حاوی استروژن از پایین آمدن این هورمون جلوگیری کرد، اما تحقیقات نشان داده است که چنین درمانی برای هر خانم دچار میگرن قاعدگی موثر نیست. عوامل شروع‌کننده غیرهورمونی نیز در وقوع حملات میگرن قاعدگی تاثیرگذارند.

گرچه کشیدگی و خستگی عضلات گردن و شانه‌ها مشکلی شایع است، ولی این امر در افراد حساس باعث سردرد می‌شود و به عنوان یک عامل شروع‌کننده در حملات میگرنی مطرح می‌شود.

تمرینات سخت ورزشی، مسافرت‌های طولانی، نگرانی و هیجان، استرس و فشار عصبی، صداهای بلند، نورهای شدید و درخشان، بوهای شدید، تغییرات آب و هوا، محیط آلوده و دودآلود نیز از دیگر عوامل بروز حملات میگرنی محسوب می‌شوند.

آیا علل بروز میگرن مشخص شده است؟

علائم و نشانه‌های گوناگون میگرن، منجر به پیدایش ایده‌ها و نظریه‌های مختلفی در مورد علت بروز این بیماری شده است. آرتائوس، دانشمندی که 2000 سال پیش زندگی می‌کرد، علت بروز میگرن را آب و هوای سرد و خشک می‌دانست. جالینوس حکیم نیز معتقد بود که میگرن به علت تحریک مغز توسط صفرای سیاه تولید می‌شود. با این وجود تا به امروز در مورد علت دقیق بروز حملات میگرنی در بین پزشکان اختلاف نظر وجود دارد.

یکی از قدیمی‌ترین تئوری‌هایی که در مورد این بیماری وجود دارد، تئوری عروقی است. این تئوری در قرن 17 توسط توماس ویلیس ارائه شد. به عقیده وی، سردردهای میگرنی به علت اتساع و بزرگ شدن رگ‌های خونی در سر ایجاد می‌شود. این تئوری تا به امروز به قوت خود باقی است و در واقع بسیاری از درمان‌های میگرن با اعتقاد به این تئوری انجام می‌گیرد.

 ادوارد لیوینگ در سال 1873، تئوری دیگری را بیان نمود که بنا بر آن میگرن به وسیله تخلیه سلول‌های عصبی که از مغز منشاء می‌گیرند، ایجاد می‌شود. به هر حال بنابه عقیده پزشکان، هر دو تئوری عروقی و عصب‌شناختی دارای جنبه‌های مهمی هستند و به طور حتم تغییراتی که در اندازه عروقی خونی ایجاد می‌شود عامل حملات میگرنی هستند، اما این وقایع توسط تغییراتی دیگر در سیستم عصبی ایجاد می‌شود.

امکان درمان بدون دخالت دارو

گرچه مصرف دارو در درمان حملات میگرنی رایج است، اما نباید فقط به مصرف داروها متکی بود. «مراقبت از خود» مهمترین عامل در کنترل و درمان میگرن است.

همچنین باید دانست درمان‌های دارویی و غیردارویی که تا به امروز کشف شده‌اند، هیچ کدام میگرن را معالجه نمی‌کنند، بلکه کمک می‌کنند که از تعداد دفعات حملات و شدت آنها کاسته شود. اگر درمان دارویی را برای این عارضه انتخاب می‌کنید باید بدانید درمان شامل دو دسته می‌شود:

1- درمان در مرحله حمله و 2 درمان پیشگیری‌کننده‌

داروهایی را که شما فقط در هنگام بروز یک حمله میگرنی مصرف می‌کنید را به اصطلاح «درمان حاد» می‌نامند. در درمان حملات میگرنی از مسکن‌های ساده‌ای همانند آسپیرین یا استامینوفن استفاده می‌شود. اما در صورت عدم تسکین داروهایی مانند ارگوتامین یا تریپتان‌ها توسط پزشک تجویز می‌شود. ولی از آنجایی که این حملات در زندگی کاری و اجتماعی فرد بیمار اثر نامطلوبی می‌گذارد، پزشکان داروهایی را به منظور جلوگیری از بروز حملات تجویز می‌کنند. این داروهای پیشگیری‌کننده کمک می‌کنند که حملات تحت کنترل قرار گیرند. برای پیشگیری از حملات میگرنی، درمان‌های دارویی مختلفی وجود دارد که به طور معمول برای میگرن طراحی نشده‌اند.

آمی‌تریپتیلین، پروپرانولول، سیپروهپتادین، سدیم والپروات از جمله داروهایی هستند که برای درمان پیشگیری میگرن تجویز می‌شوند.

اما 70 درصد مبتلایان به میگرن از درمان‌های غیردارویی استفاده می‌کنند. این درمان‌ها عبارتند از:

فیزیوتراپی: که با برطرف کردن مشکلات گردن و پشت می‌تواند در تسکین میگرن به بیماران کمک کند.

استئوپاتی و کایروپراکتیک: که به مشکلات مربوط به استخوان می‌پردازد.

گیاهان دارویی: همانند ریشه سنبل‌الطیب، برگ بادرنجبویه، پوست ساقه بید و دانه رازیانه که در تسکین سردردهای میگرنی موثرند. همچنین استفاده از زنجبیل و نعناع می‌تواند در برطرف کردن احساس تهوع و استفراغ موثر باشد.

طب سوزنی: گرچه هنوز چگونگی و نحوه تاثیر طب سوزنی در پیشگیری از حملات میگرنی مشخص نشده است، اما تحقیقات در این زمینه نشان می‌دهد که استفاده از طب سوزنی در پیشگیری از حملات تاثیرگذار است.

طب فشاری: با فشار دادن بعضی نقاط بر روی سر می‌توان به تسکین میگرن کمک کرد. نقاطی که در تسکین میگرن در طب فشاری مورد استفاده قرار می‌گیرند بر روی گیجگاه‌ها یا در قسمت پشت گردن و شانه‌ها قرار دارند که با فشار ملایم بر آنها میگرن تسکین می‌یابد.

هامیوپاتی: که به بیماران دارویی را تجویز می‌کنند که علایم شبیه علایم بیماری را ایجاد می‌کند.

روان‌درمانی: که به حل مشکلاتی از قبیل نگرانی و استرس می‌پردازد.

ماساژ: که با کاهش کشش و گرفتگی عضلات به عنوان پیشگیری‌کننده از بروز حملات میگرنی مورد استفاده قرار می‌گیرند.

یوگا: این روش قدیمی نیز باعث کاهش حملات میگرنی و تسکین آنها می‌شود.

کودکان و سردرد

کودکان هم مانند بزرگسالان دچار انواع سردردها می‌شوند، اما شایع‌ترین نوع آن در میان کودکان به علت بیماری‌های عفونی ایجاد می‌شود. از دیگر انواع سردردها که کودکان را رنج می‌دهد، میگرن است. این بیماری در دختران و پسران قبل از سنین بلوغ به یک میزان شایع است و حدود 5/2 درصد کودکان به این عارضه مبتلا هستند.

میگرن در کودکان تفاوت زیادی با بزرگسالان ندارد، اما زمان حملات آن در کودکان کوتاه‌تر است و اغلب یک تا 4 ساعت طول می‌کشد و اختلالات گوارشی مانند تهوع، استفراغ و درد شکم در میگرن کودکان شایع‌تر است. تمرینات ورزشی، نورهای درخشان و شدید، سروصدا، بی‌خوابی، گرسنگی، سرما و هیجانات از عوامل شروع‌کننده حملات در کودکان محسوب می‌شوند. بهترین درمان در کودکان، جلوگیری از بروز حملات با کاهش عوامل شروع‌کننده است.

چه کسانی به میگرن دچار می‌شوند؟

از آنجایی که بعضی از افراد در طول عمر خود فقط 3 یا 4 بار به حملات میگرنی دچار می‌شوند و در نتیجه تشخیص میگرن در آنها مشکل است، نمی‌توان دقیقا تعداد مبتلایان به میگرن را ذکر کرد.

 اکثر تحقیقاتی که در مورد تعداد مبتلایان به میگرن صورت گرفته است، براساس نتایجی است که از پر کردن پرسشنامه توسط افراد به دست آمده است، با این وجود نتیجه تحقیقات نشان می‌دهد که حدود 10 درصد جامعه دچار میگرن هستند. با این حال ارزیابی شیوع این بیماری و تعداد موارد جدیدی که به این بیماری مبتلا می‌شوند، مشکل است؛ زیرا فقط تعداد کمی از افرادی که به میگرن مبتلا می‌شوند، به پزشک مراجعه می‌کنند.

معمولا میگرن از دوره نوجوانی و یا جوانی آغاز می‌شود. (همچنین خانم‌ها 3 برابر بیشتر از آقایان دچار میگرن می‌شوند. تغییرات هورمونی که در خانم‌ها ایجاد می‌شود، دلیل آشکاری برای این اختلاف بین مردان و زنان است) تا قبل از سن بلوغ که هنوز تغییرات هورمونی در دخترها ایجاد نشده است، پسرها و دخترها به یک نسبت به میگرن دچار می‌شوند. 90 درصد مبتلایان به میگرن، اولین حمله میگرنی خود را قبل از 40 سالگی تجربه کرده‌اند. اکثر افراد مبتلا به میگرن از هنگام نوجوانی به این بیماری گرفتار هستند. با این حال این بیماری در بچه‌های کوچک هم دیده می‌شود. گفتنی است، حتی اگر میگرن از دوران نوجوانی هم شروع شود، تا چند سال بعد هم مشکل جدی ایجاد نمی‌کند.

تحقیقات نشان داده است که خانم‌ها وقتی که به سن میانسالی می‌رسند، دارای مشکلات بیشتری در مورد میگرن می‌شوند، ولی در مردها شدت و الگوی میگرن در تمام طول عمرشان تقریبا به یک اندازه است.

فرناز محمدی‌پور