حریم پناهگاه‌ها مشخص شد

یکی از چالش‌های اساسی در زمان وقوع بحران، کمبود فضاهای مناسب برای پناه گرفتن شهروندان است. در بسیاری از موارد، مردم در شرایط اضطراری به‌دنبال مکانی امن برای در امان ماندن از خطرات هستند. در صورتی‌که این فضاها از پیش شناسایی، تجهیز و به شهروندان معرفی نشده باشند، دسترسی به آنها در لحظات بحرانی دشوار خواهد بود و می‌تواند جان افراد را با خطر جدی مواجه کند. از همین‌رو، پیش‌بینی و برنامه‌ریزی برای ایجاد و تجهیز پناهگاه‌ها باید به‌عنوان یکی از اولویت‌های مدیریت بحران شهری مورد توجه قرار گیرد. 
 
۸۰۰ میلیارد تومان برای ساخت پناهگاه
در جریان بررسی لایحه بودجه سال ۱۴۰۵ شهرداری تهران، اعضای شورای اسلامی شهر از پیش‌بینی اعتبارات ویژه برای مدیریت بحران و شرایط جنگی خبر دادند‌؛ اعتباری که به‌گفته مسئولان شهری، با هدف افزایش تاب‌آوری پایتخت در شرایط اضطراری در نظر گرفته شده است. مهدی چمران، رئیس شورای شهر تهران با تأکید بر این‌که اعتبار مربوط به شرایط جنگی در سقف بودجه افزایشی ایجاد نکرده است، می‌گوید: «مقرر شد اعتباری در قالب بودجه پیش‌بینی شود که دارای برنامه مشخص باشد. رقم ۵۰۰۰‌میلیارد تومان عدد کمی نیست و حتی ممکن است بودجه برخی شهرداری‌های کشور به این میزان نرسد‌؛ بنابراین ضروری است برای تخصیص آن، برنامه و لایحه مشخصی ارائه شود.» چمران می‌افزاید: «طراحی پناهگاه‌ها در حال انجام است و برنامه‌ریزی‌های لازم برای اجرای به‌موقع این طرح صورت خواهد گرفت.»‌  سیدمحمد آقامیری، رئیس کمیته عمران و زیرساخت شورای شهر تهران نیز هدف از پیش‌بینی این اعتبارات را افزایش انعطاف‌پذیری مدیریت شهری در شرایط غیرقابل پیش‌بینی عنوان می‌کند و می‌گوید: «براساس پیشنهاد ارائه‌شده، قرار بود علاوه‌بر اختیارات ۴درصدی شهردار، بودجه‌ای برای اقدامات فوری در شرایط جنگ یا بحران در نظر گرفته شود‌؛ از‌جمله ساخت پناهگاه‌ها و سایر اقدامات ضروری.» او تأکید می‌کند: «هدف این است که در صورت وقوع جنگ، شهرداری مجبور به جابه‌جایی منابع از پروژه‌های عمرانی، نگهداشت شهر یا طرح‌های جهادی نباشد و روند اداره شهر با اختلال روبه‌رو نشود.» با توجه به شرایط فعلی و ضرورت آمادگی مدیریت شهری، عبدالمطهر محمدخانی، سخنگوی شهرداری تهران نیز می‌گوید: «پناهگاه‌های شرایط اضطراری در مترو، ساختمان‌ها و پارکینگ‌ها شناسایی شده‌اند. شهردار تهران پیش‌تر درباره طراحی جامع مدیریت شهری برای ساخت پناهگاه‌ها توضیحاتی ارائه کرده بود که بخشی از آن در قالب طرح تفصیلی زیرسطحی تهران در کمیسیون ماده ۵ به تصویب رسیده است.»
به گفته محمدخانی، در این طرح به ساخت پناهگاه‌های اضطراری تصریح شده و ایستگاه‌های مترو دارای قابلیت پناهگاهی نیز شناسایی شده‌اند. علاوه‌بر این، ساختمان‌ها و پارکینگ‌های دارای ظرفیت لازم نیز مشخص و به دستگاه‌های مربوطه معرفی شده‌اند. 
 
ارزیابی فضاهای پناهگاهی پایتخت
کارشناسان حوزه مدیریت بحران معتقدند که شناسایی و ایجاد پناهگاه‌ها در پایتخت امری ضروری است و باید به‌سرعت به این مسأله رسیدگی شود. علی کثیری، معاون پدافند غیرعامل سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران در گفت‌وگو با جام‌جم ضمن اشاره به پناهگاه‌های احداث‌شده در دوران جنگ تحمیلی می‌گوید: «در حوزه پناهگاه‌ها سه مرحله تعریف شده است. مرحله نخست، شناسایی پناهگاه‌هایی بود که در زمان جنگ تحمیلی ساخته شده‌اند. حدود ۵۰۰ مدرسه در آن دوره دارای فضای پناهگاهی بودند. از میان این فضاها، پس از بازدیدهای انجام‌شده، مشخص شد حدود ۱۵۰ مورد قابلیت احیا دارند.»  او می‌افزاید: «این پناهگاه‌ها در مناطق ۲۲گانه شهر تهران پراکنده‌اند. نتایج شناسایی به استانداری ارسال شده و پس از بررسی، برای انجام ارزیابی‌های سازه‌ای به سازمان نظام مهندسی ارجاع می‌شود. در صورت تأیید نهایی، روند بازسازی و تجهیز این فضاها آغاز خواهد شد.» کثیری اظهار می‌کند: «براساس دستورالعمل‌ها، فضاهایی مانند مترو نیز باید شناسایی و ارزیابی می‌شدند. در جریان جنگ ۱۲روزه، با همکاری شرکت بهره‌برداری مترو، از ایستگاه‌ها و فضاهای مترو به‌عنوان پناهگاه استفاده شد و حدود ۸۰۰۰ نفر از این فضاها برای پناه‌گیری بهره بردند.»  آن‌طور که کثیری توضیح می‌دهد، در فرآیند شناسایی و ارزیابی، حدود ۵۶ ایستگاه مترو مورد بازدید قرار گرفت تا مشخص شود کدام ایستگاه‌ها امکان استفاده از فضاهای عمومی به‌عنوان پناهگاه را دارند. 

 

دسته‌بندی پناهگاه‌ها و فضای امن
بررسی‌‌های کارشناسان این حوزه حاکی از تکمیل مراحل شناسایی و تجهیز پناهگاه‌ها در سطح شهر تهران و افزایش آمادگی است. کثیری در این‌باره خاطرنشان می‌کند: «مرحله سوم از شناسایی پناهگاه‌ها، مربوط به فضاهای زیرسطحی مانند پارکینگ‌ها، مجتمع‌های تجاری و اداری و ساختمان‌هایی با طبقات منفی است. در تهران، تعداد زیادی مجتمع تجاری و اداری وجود دارد که چندین طبقه منفی دارند.» به گفته او، این فضاها طبق دستورالعمل‌ها شناسایی شدند و جلسات هماهنگی با استانداری و ارگان‌های مربوطه برگزار شده است. لیست این فضاها ارسال و هماهنگی‌های لازم با اتاق اصناف نیز انجام شده است.  معاون پدافند غیرعامل سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران یادآور می‌شود: «تاکنون حدود ۲۵۰ مورد از این فضاها شناسایی شده و در حال انجام مراحل علامت‌گذاری و هماهنگی‌های بعدی هستند.» کثیری می‌گوید: «طبق دستورالعمل‌های سازمان پدافند غیرعامل، پناهگاه‌ها به دو دسته تقسیم می‌شوند‌؛ پناهگاه‌های عمومی و خانگی.» پناهگاه‌های عمومی شامل ساختمان‌های مقاوم، مجتمع‌های تجاری و اداری، مترو و دیگر فضاهای مشابه هستند. پناهگاه‌های خانگی باید در فضاهایی مانند طبقات پایین ساختمان‌ها و دور از پنجره‌ها و دیوارهای خارجی باشند.  او ادامه می‌دهد: «پناهگاه‌ها در گریدهای مختلف طبقه‌بندی می‌شوند‌؛ گرید ۱ و ۲ مخصوص پناهگاه‌های حیاتی و ویژه هستند، در حالی‌که گرید ۳ و ۴ معمولا برای فضاهایی مانند مترو و پارکینگ‌ها مناسبند که در شرایط اضطراری می‌توانند به‌عنوان جان‌پناه استفاده شوند.» معاون پدافند غیرعامل سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران در خصوص تأمین منابع مورد نیاز پناهگاه‌ها اظهار می‌کند: «در سطح شهر، ۱۱۰ پایگاه مدیریت بحران وجود دارد که هر یک، نواحی مختلف تهران را پوشش می‌دهند. برای این پناهگاه‌ها، برنامه‌ریزی‌هایی برای ذخیره جیره غذایی و آب آشامیدنی انجام شده است.» 
در نهایت، برنامه‌ریزی پیشگیرانه برای ایجاد و توسعه فضاهای پناهگاهی نه‌تنها اقدامی ضروری برای حفظ جان شهروندان در شرایط بحرانی است، بلکه به‌عنوان راهکاری مؤثر برای افزایش تاب‌آوری شهری است. 

حفظ عملکرد مترو در کنار پناه‌گیری
نکته مهم این است که حتی در شرایط بحرانی، مترو نمی‌تواند تعطیل شود. در جنگ ۱۲روزه نیز عملکرد اصلی مترو حفظ شد. معاون پدافند غیرعامل سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران می‌افزاید: «در شرایط عادی، از فضاهای ورودی و سالن‌های بلیت که در طبقات پایین‌تر قرار دارند، برای پناه‌گیری استفاده می‌شد. این موضوع هم به‌دلیل مسائل امنیتی و هم کنترل بهتر ورود افراد بود. در ساعات روز، وسایل همراه افراد بررسی می‌شد و شهروندان معمولا زیرانداز، پتو و فلاسک با خود به‌همراه داشتند.» به گفته کثیری، دستورالعمل استفاده از مترو به‌عنوان پناهگاه چندین‌بار ویرایش شده و وظایف مشخصی برای مراحل قبل، حین و بعد از بحران تعریف شده است.  کثیری یکی از چالش‌های اصلی را کمبود سرویس‌های بهداشتی در مترو و اطراف پناهگاه‌ها عنوان می‌کند و می‌گوید: «اگرچه در مترو سرویس بهداشتی وجود دارد اما تعداد آنها محدود است.» به گفته او طی ماه‌های گذشته، تمام فضاهای پناهگاهی روی نقشه‌های GIS شهر تهران جانمایی شده‌اند.  به‌همین منظور، تمام فضاهای پناهگاهی روی نقشه شهر تهران مشخص شده و برای هر کدام حریمی حدود ۱۰۰ متر در نظر گرفته شده است. کثیری در این‌باره می‌گوید: «در این محدوده، سرویس‌های بهداشتی موجود شناسایی شده‌اند تا افراد بتوانند در صورت نیاز از آنها استفاده کنند.»