نگاهی به عملکرد 2ساله سیاست خارجی دولت نهم

در بعد منطقه ای هم چیدمان پازل قدرت منطقه ای به شکل چشمگیری به سمت و سوی برجسته شدن قدرت دیپلماتیک و چانه زنی ایران شکل می گیرد. درخواست رسمی و پیشقدم شدن امریکا در مذاکرات بغداد و گفتگوی امریکا و ایران در حقیقت نشانه درستی از درک این واقعیت از سوی امریکاست که دیگر دوران تهران گریزی و بازی ندادن تهران در معادلات منطقه ای به سر آمده است . برگزاری 3دور از مذاکرات کاظمی قمی و کراکر، سفیران ایران و امریکا در بغداد جدا از هر نتیجه ای که به همراه داشته باشد، فقط یک حاصل جمع تعریف شده برای معادلات مجهول منطقه ای دارد و آن هم تثبیت قدرت مانور و میدان وسیع دیپلماسی تهران است .هرچند این پذیرش نقش و جایگاه تهران با مقاومت و اصطکاک اعراب همراه بوده و هست ، اما گسترش حلقه دوستان منطقه ای به چیزی فراتر از عراق که اکنون بستر تحرکات تهران را به نوعی پذیرا شده ، بیش از هر چیز نیازمند تحکیم مناسبات و تعمیق روابط است . سفر رئیس جمهور به امارات و عمان که برای اولین بار در طول 30سال گذشته بود که یک رئیس جمهور ایران به امارات سفر کرد از نگاه بسیاری یک ساختارشکنی دیپلماتیک از سوی احمدی نژاد تعبیر شد. بر هم زدن رویه موجود و شکستن انسداد روابط سیاسی در سطح سران تهران و ابوظبی و مسقط که پنجره ورودی شورای همکاری خلیج فارس بود، خود آغازی برای گسترش و تعمیق هر چه بیشتر این روابط است که نه تنها به تثبیت جایگاه منطقه ای تهران منجر خواهد شد که می تواند ادامه ای از دیپلماسی اعتمادسازی تهران برای کاهش سوئتفاهمات و گشودن فصلی جدید از مناسبات اقتصادی سیاسی منطقه ای باشد.مدیریت رقیبان سنتی و کهنه ایران نظیر امارات ، عربستان و مصر که در معادلات منطقه ای تقابل در دیدگاه و منافع بسیاری با تهران دارند، تلنگری برای اتخاذ یک دیپلماسی تهاجمی و مدیریت تعامل و معامله است . روشن است دکترین سیاست تهاجمی باید نه در مقابله با مختصات منافع دیگران و پیش بردن یکجانبه منافع ملی باشد که باید آن را در همکاری با دیگر بازیگران جستجو کرد. ادامه سیاست تهاجمی تهران در حالی است که هارمونی تحولات بین المللی و ساختار معادلات منطقه ای به نحوی دگرگون شده است که براساس راهبری های کاخ سفید در هیچ منطقه ای از جهان تعریف قدرت منطقه ای در ادامه سیاست های یک جانبه ایالات متحده معنایی ندارد. چرا اکنون کاخ سفید با تقویت حضور نظامی و دیپلماتیک خود در مناطق مختلف دنیا می کوشد که خودش مدافع منافعش باشد ، نه حامیان و دوستانش . پیگیری این نگرش تا حدی است که به گمان بسیاری از آگاهان مسائل سیاسی ، امریکا از پذیرش قدرت منطقه ای اسرائیل هم طفره می رود و در مقابل با هدف ایجاد توازن قدرت روبه رشد اسرائیل به برخی کشورهای منطقه همچون امارات و عربستان تسلیحات می فروشد.

استراتژی دقیقه 90

در عین حال نقطه نظری که بر این گفتمان جدید دیپلماسی تهران وارد است ، جدا از محدودیت در اهرمهای سخت افزاری و نرم افزاری برای تحقق این سیاست تهاجمی این است که آیا تهران نظم موجود حاکم بر معدلان بین المللی را پذیرفته است که می خواهد در نظم موجود نقش یک قدرت منطقه ای را بازی کند؛ نگاهی به گفته ها و اظهارات مقامات دستگاه دیپلماسی کلان تهران حداقل گویای این واقعیت است که ایران به این نظم نوین سرسازگاری چندانی ندارد. نکته بعد این است که آیا تهران می خواهد حافظ منافع دیگر کشورها به عنوان یک صلح بان منطقه ای باشد یا حافظ منافع خود در منطقه؛ از این رو اگر دولت نهم می خواهد منافع دنیا و دیگر کشورها را در منطقه حفظ کند که طبیعتا دیگر بازیگران در کوتاه مدت به این امر تن نمی دهند و درصورتی که تهران خواهان حفظ منافع خود باشد، نمی تواند به این دیپلماسی ادامه دهد. چرا که اگر ایران می خواهد به یک کشور توانمند در یک دهه آینده تبدیل شود، به اعتقاد بسیاری باید براساس گزارش ماه مارس شورای مطالعات راهبردی خاورمیانه به مانند تجربه موفق اسرائیل حداقل 20 سال را در سکوت به معنای عدم چالش جدی سیر کند وگرنه حساسیت کانون های قدرت باعث می شود ایران تا 60 سال آینده نتواند به ایده آل های اولیه خود نیز دست یابد.این نکته در کنار تصمیم احمدی نژاد به آزادی ملوانان انگلیسی هر چند بازتاب مثبتی در محافل و رسانه های جهان داشت و بیشتر آنها از این تصمیم استقبال کردند، ولی یک اصل مهم را در سیاست خارجی به اثبات رساند. اصل نهفته ای که زیرذره بین و تحلیل دقیق بسیاری از کارشناسان قرار داشت و آن نیز مربوط به غیرقابل پیش بینی بودن سیاست خارجی کشور است . منتقدان دولت نهم به استفاده مکرر دستگاه دیپلماسی از اصل غافلگیری پاشنه آشیل دولت اشاره می کنند و معتقدند که سیاست خارجی کشور هنوز از نبود یک گفتمان جامع و یک چرخه منطقی در تصمیم گیری رنج می برد یا این که برآورد سیاست خارجی کشور این را نشان می دهد البته این مساله ریشه در گذشته هم دارد اما پس از روی کار آمدن احمدی نژاد که معروف به اتخاذ «سیاست های دقیقه 90» است ، چشمگیرتر شده است . ریموند وارنر از مرکز پژوهش های راهبردی در لندن معتقد است که باید یک دیپلماسی موفق قابلیت پیش بینی داشته باشد تا دیگر تصمیم گیران وضعیت خود را بدانند و بتوانند راهکاری از قبل تدوین شده اجرا کنند زیرا دیگر دوران دیپلماسی ابهام و غافلگیر کننده به سر آمده است . هرچند برخی معتقدند می توان در عین تدبیر و در قالب یک استراتژی از دیپلماسی فعال و یا به تعبیر برخی غیرقابل پیش بینی در جهت منافع ملی بهترین بهره را برد.

ارسلان مرشدی