تضمین آینده خاویار

با توجه به خطر جدی انقراض ماهیان خاویاری روز به روز به ارزش خاویار و قیمت آن افزوده می شود؛ اگر چه بسیاری از کشورها نسبت به پرورش آن در شرایط کنترل شده اقدام کرده اند

کد خبر: ۱۳۶۴۲۱

، اما همچنان گونه های آزاد آن از ارزشی بسیار قابل توجه برخوردارند.
از تمامی ذخایر ماهیان خاویاری جهان ، 93 درصد از ذخایر در دریای خزر است و مدیریت حفظ، تکثیر و رهاسازی ماهیان خاویاری دریای خزر نیز به عهده ایران است. صید غیرقانونی ،آلوده کردن دریای خزر از جانب کشورهای حوزه این دریاچه و بی توجهی به نشانه گذاری و سرپیچی از کنوانسیون سایتیس در کاهش گونه های ماهیان خاویاری بسیار تاثیرگذار بوده است.
با توجه به این که ماهیان خاویاری به عنوان یکی از گونه های مهم اقتصادی دریای خزر مطرح هستند، موسسه تحقیقات شیلات ایران و انستیتو بین المللی ماهیان خاویاری ، جایگاه خاصی را برای تحقیقات درباره این ماهیها قائل است و در طرح پژوهشی جدید خود با حمایت از برنامه محیطزیست دریای خزر و موسسه تحقیقات شیلات با تقویت بانک ژن این گونه دریایی در ایران ، از انقراض ماهیان خاویاری جلوگیری به عمل خواهد آورد.

امروزه ثابت شده است که یکی از راهکارهای توسعه ذخایر بیولوژیک آبزی ، مطالعه روند تولید و بهره برداری و اعمال روشهای علمی مدیریتی است. با توجه به جایگاه ویژه و اهمیت اقتصادی ماهیان خاویاری شاخص های آنها براساس روند صید و بهره برداری مورد بررسی قرار گرفته است که از کاهش شدید ذخایر تاس ماهیان دریای خزر و نابودی آنها در سالهای نه چندان دور خبر می دهد. بنا بر این می توان گفت ، تحقیق و بررسی در این خصوص در توسعه فعالیت های مرتبط با افزایش توان تولید و امکان حفاظت و احیای نسل این آبزیان نقش بسیار مهمی دارد.
سابقه بهره برداری از ماهیان خاویاری به 2500 سال پیش باز می گردد و براساس بررسی های انجام شده ، دریای خزر خاستگاه اصلی این ماهیان ارزشمند در جهان است. سابقه رسمی صید ماهیان خاویاری در آبهای ایرانی دریای خزر به سالهای 1214 شمسی باز می گردد که از سوی حکام محلی انجام می شد. سپس تا سال 1306 صید ماهیان خاویاری به دولت روسیه واگذار شد. از سال 1306 برای یک دوره 25 ساله شرکت مشترک صید ماهی ایران و شوروی تاسیس شد تا این که در سال 1331 با ملی شدن شیلات ، شرکت شیلات ایران پایه گذاری شد.
بررسی آماری صید و بهره برداری از ماهیان خاوریاری از سال 1307 تاکنون ، نشان دهنده فراز و نشیبهای بسیاری است. دستیابی به روشهای مناسب صید و افزایش فعالیت صیادان یکی از عوامل موثر در افزایش بهره برداری از این ماهیان است. این در حالی است که بررسی آمار صید از سال 1372 تاکنون ، نشانگر روند نزولی میزان استحصال گوشت و خاویار تاس ماهیان است.
متاسفانه میزان صید ماهیان خاویاری دریای خزر که به عنوان یک محصول استراتژیک کشور محسوب می شود و از طرفی از دیدگاه تنوع زیستی به عنوان فسیلهای زنده هم عصر دایناسورها و یکی از ارزشمندترین مخلوقات عالم به شمار می روند به دلایل مختلف به میزان قابل توجهی کاهش یافته است. موضوع تاسف بار دیگر، پیش بینی روند نزولی صید ماهیان خاویاری براساس مدلهای محاسباتی ارزیابی ذخایر و نتایج حاصل از تحقیقات انجام شده است که بر این اساس بیم آن می رود که در صورت تداوم وضع نابهنجار موجود ، میزان خاویار در دریای خزر تا 14 سال آینده به صفر برسد. به طوری که براساس مطالعات انجام شده ، تعداد ماهیان بالغ صید شده در آبهای ایرانی خزر از 47 هزار و 900 ماهی در سال 1380 به 5 هزار و 250 ماهی در سال 1385 رسیده است و به این ترتیب هر سال با کاهش 20 - 30درصدی مواجه بوده است. همچنین میزان خاویار استحصال شده نیز از 89 تن در سال 1380 به حدود 15.5 تن در سال 1385 رسیده است.

پراکندگی ماهیان خاویار

ماهیان خاویاری که استروژن نامیده می شوند از خانواده تاس ماهی ها هستند. این ماهی از گونه های آبزی کم نظیری است که از قدمتی چند صدمیلیون ساله برخوردار بوده و به عصر ژوراسیک برمی گردد به همین دلیل ماهیان خاویار را فسیلهای زنده جهان می نامند که همراه با تکاملی فیلوژنی تا به امروز زنده مانده اند. از نظر تعداد گونه به 27 گونه و 5 زیرگونه در جهان تقسیم می شوند که از این تعداد 5 گونه در دریای خزر زندگی می کنند. دریایی که به تنهایی 93 درصد ذخایر ماهیان خاویاری جهان را در خود جای داده است

از سویی دیگر شرایط تکثیر طبیعی ماهیان خاویاری در رودخانه های ایران تقریبا از میان رفته است و تولید بچه ماهیان خاویاری تنها از طریق فرآیند تکثیر مصنوعی انجام می شود که در رودخانه های سفیدرود، تجن و گرگانرود، رها می شود؛ اگر چه به دلیل کمبود مواد، آمار رهاسازی بچه ماهیان خاویاری نیز روندی نزولی را پشت سر گذاشته است.

خطر در کمین است

به گفته دکتر محمود بهمنی ، معاون پژوهشی و قائم مقام انستیتو تحقیقات بین المللی ماهیان خاویاری از مهمترین عوامل کاهش ذخایر ماهیان خاویاری ، علاوه بر شاخصهای همیشه مطرح مانند انواع آلودگی ها، از بین رفتن شرایط تکثیر طبیعی ، توسعه صنعتی در جوامع ساحلی و روند غیراصولی رشد اکوتوریسم ، احداث سدها و معابر و... می توان به صید بیش از حد و غیرمجاز، نه تنها در دریاها، بلکه در رودخانه هایی که این ماهیها به آنجا مهاجرت می کنند، اشاره کرد. به طوری که متاسفانه امروز آمار صید غیرمجاز و قاچاق تاس ماهیها در کل دریای خزر، بسیار نگران کننده تر و قابل توجه تر از هر زمان دیگری است.
از آنجایی که امید به گذران زندگی از گذشته های دور حسی عاطفی را در میان ساحل نشینان جنوبی دریای خزر ایجاد کرده و از لحاظ اجتماعی ، اقتصادی و اشتغال یکی از منابع قابل توجه ملی محسوب می شود بنابر این نه تنها متخصصان و کارشناسان فن ؛ بلکه تمامی صنف صیادان و ساحل نشینان باید بدانند که اگر دیر بشتابند نسل ماهیان خاویاری دریای خزر برای همیشه از این کره خاکی محو خواهد شد.
امروزه با توجه به اهمیت ماهیان خاویاری و ضرورت توجه به مطالعات کاربردی مرتبط با آنها، فعالیت های زیربنایی قابل توجهی در انستیتو تحقیقات بین المللی ماهیان خاویاری که از مراکز پژوهشی معتبر موسسه تحقیقات شیلات ایران است ، به انجام رسیده است که از آن جمله می توان به فعالیت های انجام شده در خصوص مولدسازی و استحصال مواد موثر در تولید مثل و تکثیر مصنوعی گونه های مختلف ماهیان خاویاری پرورشی اشاره کرد.
با توجه به توانمندی های حاصل در زمینه پژوهش های کاربردی مرتبط با ماهیان خاویاری در کشور، وضعیت بحرانی ذخایر ماهیان خاویاری در دریای خزر و خطر انقراض این گونه های ارزشمند، یکی از چالشهای راهبردی در ارائه الگوهای علمی و عملی در حفظ بیولوژیک آنهاست. ماهیان خاویاری تحت تاثیر فرومون ها و پدیده به خاطر سپاری به رودخانه های مادری خود مهاجرت می کنند و در گذشته های دور، اکوتیپ های فیزیولوژیک متفاوتی را با عنوان نژادهای بهاره ، پاییزه ، یکسالانه ، پایین رو و بالارو دارا بودند. متاسفانه نه تنها همه این الگوها امروزه تقریبا روبه نابودی کامل گذاشته اند؛ بلکه نبود امکان تکثیر طبیعی ، شرایطی را فراهم کرده تا مولدین صید شده از دریا که بیشتر با منشاء غیربومی هستند به منظور تکثیر مصنوعی مورد بهره برداری قرار گیرند یا درهم آمیختگی نژادهای مختلف ، ذخیره ضعیف ژنتیکی موجود را نیز با خطر مواجه خواهد ساخت.

تقویت بانک ژن

به گفته بهمنی برای ایجاد بانک ژنی ماهیان خاویاری بومی مناطق جنوبی دریای خزر بویژه مولدین مهاجر به رودخانه سفیدرود از طریق ایجاد بانک اسپرم منجمد و همچنین ایجاد بچه ماهیان نژاد بومی تلاشهای بسیاری در انستیتو تحقیقات بین المللی ماهیان خاویاری به انجام رسیده است. با تقویت بانک ژن از انقراض ماهیان خاویاری جلوگیری می شود. براساس این طرح که در 2 سال اجرا می شود، بانک اسپرم منجمد تاس ماهیان مهاجر به رودخانه سفیدرود در استان گیلان در حال اجراست. با توجه به تهدید انقراض گونه های بومی ماهیان خاویاری در سواحل جنوبی دریای خزر و اهمیت رودخانه سفیدرود که مهمترین مقصد برای مهاجرت ماهیان خاویاری به شمار می رود، اجرای این طرح نقش مهمی در حفظ ژنتیکی ماهیان خاویار دارد.

ارزش ماهیان خاویاری به خاطر گوشت و تخم این ماهی است که به خاویار یا مروارید سیاه شهرت دارد

هدف از این طرح ، ایجاد بانک ژن ذخایر ژنتیکی ماهیان خاویاری نر است. در این طرح اسپرم ماهیان خاویاری مولد ایرانی رودخانه سفید رود گرفته شده و در بانک ژنی آزمایشگاه موسسه تحقیقات بین المللی ماهیان خاویاری به صورت منجمد درازت مایع و در دمای منفی 196 درجه سانتی گراد نگهداری می شود. در واقع تشکیل بانک ژن یکی از مهمترین راهکارهای پیشگیری از انقراض و نابودی کامل گونه های تاس ماهیان دریای خزر به شمار می رود که از طریق تکثیر مولدین نر و ماده ماهیان خاویاری مهاجر به رودخانه های آبهای ایرانی ، حوضچه جنوبی دریای خزر به نسبت جنسیتی برابر انجام شده و بچه ماهیان حاصل به عنوان بانک ژنی نگهداری می شوند که با تاکید بر حفظ نژادها و اکوتیپ های فیزیولوژیک رودخانه های کشور انجام شده است. با توجه به دستاوردهای علمی پژوهشی ، مولدسازی بچه ماهیان خاویاری پرورشی با نژاد بومی امکان پذیر خواهد بود.
بهمنی در پایان خاطرنشان کرد: تداوم و حمایت از انجام تحقیقات پیاپی در این خصوص نیازمند وجود همکاری های مشترک علمی و تحقیقاتی و آموزش به وسیله مراکز تحقیقاتی و آموزش عالی در سطح ملی و کشورهای منطقه خزر و همچنین حفاظت از محیط زیست و ذخایر ماهیان خاویاری به عنوان مولفه های اصلی توسعه و حفظ تنوع زیستی است. ارزش ماهیان خاویاری نه تنها به خاطر استفاده از گوشت آنها؛ بلکه بیشتر به دلیل تخم این ماهی است که به خاویار یا مروارید سیاه شهرت دارد. خاویار به تنهایی به عنوان اشرافی ترین صبحانه جهان محسوب می شود و بسیاری از مردم جهان آن را به شکل خام یا همراه با تخم مرغ می خورند. گروهی نیز به اندازه نوک قاشقی از آن را همراه با سبزیجات معطر یا با قطعه کوچکی از نان و کره می خورند و بوی تند ماهی گونه و طعم شور آن را دوست دارند.