اول ایمنی ، سپس کار

زمانی طولانی از درج خبری مربوط به معلولیت 15 کودک در یک کارگاه کفاشی نگذشته است. بیان این که 40 تا 50 درصد کارگاه ها، تاسیسات بهداشتی ندارند، یا 30 درصد کارگاه ها در معرض عوامل شیمیایی مخاطره آمیز قرار دارند

کد خبر: ۱۳۴۲۵۴

و 18 درصد از محیطهای کاری در معرض سروصدای خارج از استاندارد (85 دسی بل) قرار دارند نکته تازه ای نیست ؛ اما هر شنونده ای را به فکر فرو می برد که نقش طب کار در میان چیست؛

کار ضرورت توسعه کشور و امرار معاش افراد جامعه است . از طرف دیگر صنعتی شدن و تولید فزاینده ، مخاطرات گوناگونی برای نیروی کار به ارمغان آورده و موجب شده نیروی کار در معرض عوامل زیان آور بسیاری قرار گیرد و همواره سلامت نیروی کار را تهدید کند. زمانی که بحث سلامت نیروی کار مطرح می شود، منظور تنها نداشتن بیماری نیست ، بلکه سلامت به معنای رفاه کامل جسمی ، اجتماعی ، اقتصادی ، روانی و حتی اعتقادی است.
طب کار و بهداشت حرفه ای باید به هر عاملی که سلامت نیروی کار را تهدید کند، توجه داشته باشد. طرح سازمان بهداشت جهانی در مورد سلامت کارگران ، برنامه ای است که جهت رویکرد جهانی «بهداشت حرفه ای برای همه» اجرا می شود. شعار جهانی «اول ایمنی ، بعد کار» در کشورهای صنعتی بازتاب واقعی دارد و آنجا که سخن از ایمنی و بهداشت کار به میان می آید، همه و همه بدون توجه به گرایش های فکری ، چه در مراجع قانونگذاری و چه در مراجع اجرایی و یا علمی آن را تایید می کنند.

خطرات قابل پیشگیری

میزان آلودگی صوتی ، صدا، پرتوها، مواد رادیواکتیو، اشعه های ماورای بنفش و مادون قرمز، روشنایی طبیعی ، امواج مغناطیسی ، گرما و سرمای محیط، آلرژن ها و عوامل روانی و اجتماعی متعدد دیگر می توانند سلامت کارگران را به خطر اندازند. این عوامل ، پیامدهای منفی گوناگونی از جمله سرطان ها، کاهش شنوایی ، بیماری های تنفسی ، اسکلتی - عضلانی ، قلبی - عروقی ، تولیدمثلی و ناراحتی های پوستی و روانی همراه دارد. در کل دنیا حدود 20 تا 30 درصد مردان (15 - 64 ساله) در طول زندگی کاری خود در معرض آسم و سرطان های ریوی هستند که شایع ترین سرطان شغلی محسوب می شود و پس از آن سرطان مثانه و خون (لوسمی ) قرار دارد که با روش های جایگزینی ایمن تر، تهویه مناسب و... می توان از آنها پیشگیری کرد.
یکی دیگر از مخاطرات شغلی ، بیماری های کرونر قلب است که با استرس های شغلی ارتباط دارند. از جمله این استرس ها می توان به تقاضاهای شدید روانی و کم بودن آزادی عمل در تصمیم گیری ها، فشار زیاد کار، حقوق کم و... اشاره کرد.
از سوی دیگر ارگونومی یعنی تطبیق شرایط کاری با وضعیت جسمانی فرد موضوع بسیار مهمی است که بی توجهی نسبت به آن می تواند کمردرد و مشکلات دیگری را به همراه داشته باشد.

50 درصد، نامناسب

بنا بر اعلام وزارت بهداشت 50 درصد کارگران ایرانی وضعیت ارگونومی مناسبی ندارند یعنی تطابقی میان بدن کارگر با ابزار کار وجود ندارد. همچنین 18 درصد ابزار کار کارگران نامناسب و 35 درصد کارگاه های کشور از نظر صدا وضعیت مطلوبی ندارند. در حال حاضر 16 میلیون کارگر در ایران در 2 میلیون کارگاه در حال فعالیتند، که هزینه سرباری آنها بسیار بالاست.
براساس حداقل استانداردهای تعریف شده ، سالانه باید 2 بار بازدید از این کارگاه ها صورت گیرد، که برای آن نیاز به 4 هزار نیروی متخصص بهداشت حرفه ای است. این در حالی است که فقط 700 نیروی بهداشت حرفه ای در کشور وجود دارد. ضمن این که برای معاینات ادواری سالانه کارگری نیاز به 1600 متخصص طب کار است ، در حالی که فقط 50 متخصص طب کار در کشور مشغول فعالیتند، ولی در عین حال حدود 60 درصد کارگران شاغل در کارگاه های تعریف شده تحت پوشش هستند. بر این اساس 18 درصد کارگران ایرانی معاینات ادواری می شوند، که از این تعداد، 25 درصد شامل کارگران شاغل در خانه ، 15 درصد کارگران غیرخانگی و یک چهارم شامل کارگران غیرخانگی کارگاه های رسمی است.

بی توجهی وزارت بهداشت

دکتر خسرو صادق نیت دبیر انجمن طب کار اعتقاد دارد وزارت بهداشت به جایگاه طب کار اهمیت نداده است. وی با بیان این که در صورت توجه به سلامت شاغلان ، میزان ضرر و زیان وارد شده به آنها کاهش یافته و می توان مدت بهره مندی از افراد متخصص و نیروی کار باتجربه و ماهر در کشور را افزایش داد، می گوید: با وجود این که 10 سال از شروع تربیت متخصصان طب کار در کشور می گذرد، اما وزارت بهداشت تاکنون نه تنها برای به کارگیری مناسب و رفع موانع و مشکلات این متخصصان برنامه ای نداشته بلکه سیاستگذاری و برنامه ریزی های آنها مانع فعالیت درست این نیروهای متخصص نیز شده است.
دکتر صادق نیت می افزاید: تا کنون حتی یک نفر متخصص هم به صورت قطعی در وزارت بهداشت به کار گرفته نشده است به گونه ای که فقط به عنوان گذراندن طرح قانونی در برخی مراکز وزارت بهداشت ، آن هم به صورت موقت و بدون مشخص بودن شرح وظایف و ارائه خدمات ویژه ، به کار گرفته می شوند؛ بنابراین پس از پایان طرح مجبور به ترک محل کار هستند.
دبیر انجمن طب کار تصریح می کند: هم اکنون بسیاری از متخصصان طب کار کشور برای تامین هزینه های زندگی مجبور به انجام فعالیت های غیر تخصصی شده اند، در صورتی که مسوولان بهداشت محیط وزارت بهداشت بارها اعلام کرده اند که تعداد متخصصان برای رفع نیازهای کشور کافی نیست.

تنشهای شغلی

برخی از استرس های شغلی اجتناب ناپذیر است . برخی شغلها استرس بیشتری نسبت به بقیه دارند، بویژه اگر افراد دیگری را تحت مدیریت قرار دهند. فشارهای کاری تعارض ها و نومیدی ها مهمترین علتهای فرسودگی جسمی و عاطفی هستند و بیماری و پیری زودرس نیز از عوارض آن است.

تنها 50 نفر

بر اساس آخرین گزارش سازمان بین المللی کار(ILO) ، سالانه حدود 2.2 میلیون نفر بر اثر حوادث و بیماری های شغلی جان خود را از دست می دهند، اما شمار قربانیان به علت روند ضعیف خبررسانی و گزارش دهی و نظام های محدود جمع آوری آمار در بسیاری از کشورها، به مراتب بیشتر از این میزان است.
هدف از ایجاد رشته ای به نام «طب کار» و وجود فارغ التحصیلان این رشته ، بهبود بهداشت محیط کار و به حداقل رساندن عوامل خطرزای محیط است. این رشته که از سال 74 در ایران تاسیس شده است به بررسی بیماری های فیزیکی ، شیمیایی ، روانی و بیولوژیک و تاثیرات آن در بدن فرد شاغل می پردازد. هر ساله 8 نفر در این رشته فارغ التحصیل می شوند و در حال حاضر تعداد متخصصان طب کار در کشور فقط 50 نفر است

تاثیر استرس هنگام کار بسیار گران تمام شده ، به صورت کاهش در بهره وری و کارآیی و نارضایتی شغلی نمودار می شود. استرس ممکن است به غیبت از کار، اشتباه ، جابه جایی و افزایش هزینه های درمان بینجامد. بنا بر تحقیقاتی که در امریکا انجام شده ، مرگ زودرس کارکنان برای صنایع امریکایی سالانه 25 میلیارد دلار هزینه به بار می آورد. موسسه صنعتی ایالات متحده امریکا سالانه 125 میلیارد دلار هزینه بهداشت و درمان کارکنان خود می کند که این رقم هر سال 15 درصد افزایش می یابد. هرگونه اقدام و فعالیت به منظور از بین بردن علائم و نشانه های فرسودگی کاری در کارکنان و مدیران سازمان ها در واقع ، قدمی به سوی افزایش بهره وری است.
سازمان های مسوول بهداشت روانی آمار دقیقی از میزان تنش های شغلی ندارند. پیشگیری یا کاهش این گونه پیامدها مستلزم انجام پژوهش های وسیع در این زمینه است.

آخرین راه ، اولین استفاده

بنا بر تحقیقات انجام شده در ایران ، بیشترین حادثه های شغلی در صنایع فلزی سنگین و صنایع الکتریکی است ؛ چون ماهیت این مشاغل حادثه آفرین است و با مصنوعات فلزی سروکار دارد. اکثر صنایع از وسایل حفاظت فردی به عنوان اولین راه جلوگیری از حادثه استفاده می کنند، اما در واقع استفاده از وسایل حفاظت فردی به عنوان آخرین وسیله کنترل باید مورد استفاده قرار گیرد. متاسفانه در کشور ما حتی استفاده از این وسایل حفاظت فردی نیز متناسب با مشاغل افراد نیست.
به طور نمونه افرادی که در صنایع گرمازا فعالیت می کنند استفاده از کلاه ایمنی برایشان مقدور نیست که باز هم موجب بروز حادثه در افراد می شود.

در انتظار

گرچه مدیران در افزایش تولید و سوددهی بیشتر کارخانه مسوولیت خطیری دارند، اما مسوولیت آنها در قبال حفظ جان کارگران بیشتر است ؛ چرا که کاهش تولید و زیانهای مادی را می توان به روشهای مختلف جبران کرد؛ اما ضایعات انسانی از جمله مرگ و معلولیت دائمی ، جبران ناپذیر است.
استاندارد نبودن محیط کار و عدم رعایت اصول بهداشت حرفه ای ، سلامت کارگران را با خطر مواجه می کند، به طوری که مرگهای شغلی در کشورهای در حال توسعه 5برابر کشورهای صنعتی است.
سلامت شاغلان به عنوان اقشار آسیب پذیر و ارکان مهم سلامت کشور باید مورد توجه خاص قرار گیرد. سیاستگذاری درست دولت می تواند باعث استفاده صحیح از این خدمات و رفع نیازمندی مردم در این زمینه شود. اما به نظر می رسد با وجود تربیت متخصص در این خصوص ، مقوله طب کار در ایران به فراموشی سپرده شده یا حداقل جزو اولویت ها قرار نگرفته است.
ظاهرا چاره ای نیست جز در انتظار بودن ؛ در انتظار سیاست های جدید وزارت بهداشت ؛ تا ببینیم آیا نگاه ها به طب کار تغییر نکرده یا هنوز هم در زمره فراموش شدگان قرار دارد.