معضل امنیت در شاهراه انرژی جهان

در حدود 70-65 درصد از ذخایر نفتی جهان در منطقه خلیجفارس قرار دارد و جریان آزاد نفت از این منطقه ، عاملی اساسی برای رشد و ثبات اقتصاد جهانی است.

کد خبر: ۱۲۸۶۷۷

با وجود این، منطقه با مشکلات امنیتی متعددی روبهرو است ، در عین حال که مهمترین عامل تامین امنیت ذخایر انرژی منطقه ، افزایش صلح و تقویت همکاری میان کشورهای منطقه است.
نفت کشورهای منطقه خلیجفارس (ایران، عراق، کویت، امارات عربی متحده، قطر و عربستان سعودی)، بیش از 24.7 درصد از کل نفت مصرفی جهان در سال 2005 را تامین میکرد و انتظار میرود این میزان در سال 2030 به 51.8 درصد افزایش یابد. پیشبینی میشود تقاضای جهانی فعلی نفت از 84 میلیون بشکه در روز به 121 میلیون بشکه در روز در سال 2030 برسد. در 2 دهه آینده، اتحادیه اروپایی ، امریکای شمالی و منطقه آسیا- پاسیفیک ، برای تامین نفت مصرفیشان به ترتیب به 90، 75 و 77 درصد واردات نیازمند خواهند بود. از این رو ، امنیت ذخایر نفتی منطقه خاورمیانه ، برای کشورهای صنعتی موضوعی حیاتی محسوب میشود.
مسائل چندی ، جریان مداوم نفت خلیجفارس را تحت تاثیر قرار داده ، در آن اختلاف ایجاد کرده و نیز امنیت این حوزه را به خطر انداخته است.
یکی از مهمترین مسائل ، رقابتهای بینالمللی بوده است. از زمان کشف نفت در این منطقه ، رقابت قدرتهای بزرگ برای تصاحب منابع انرژی منطقه آغاز شد. در قرن نوزدهم ، این رقابت میان بریتانیا ، آلمان ، فرانسه و امپراتوری عثمانی جریان داشت.
پس از جنگ جهانی اول ، بتدریج فرانسه و عثمانی از صحنه خارج شدند و ایالات متحده وارد عرصه رقابت در این منطقه شد. پس از پایان جنگ دوم جهانی و آغاز جنگ سرد ، رقابت به پیمانهای ناتو و ورشو منحصر شد. پس از پایان جنگ سرد ، رقابت تازهای میان فرانسه ، روسیه و چین از سویی و انگلستان و امریکا از سوی دیگر آغاز شد که هماکنون بشدت ادامه دارد و هر کدام از این قدرتها برای گسترش نفوذ خود در منطقه میکوشند که در نتیجه ، مسائل و مشکلات امنیتی متعددی برای منطقه ایجاد کردهاند.
دیگر عامل مهم برهمزننده امنیت منطقه، جنگها و منازعات منطقهای بوده است ؛ البته پرواضح است که در تمام این منازعات به نوعی میتوان نقش قدرتهای فرامنطقهای را مشاهده کرد. یکی از مهمترین این منازعات ، منازعه اسرائیل با اعراب است. تاسیس رژیم صهیونیستی اسرائیل با حمایت مستقیم استعمار بریتانیا باعث وقوع چند جنگ در منطقه شد. به دنبال تاسیس اسرائیل ، خط لوله نفتی موصل- حیفا در سال 1948 مسدود شد. سال 1957 متعاقب جنگ اعراب- اسرائیل ، جمال عبدالناصر کانال سوئز را بست و در پی جنگ 1973 ، تحریم نفتی اعراب علیه ایالات متحده و اروپا (حامیان رژیم اسرائیل) منجر به شوک نفتی اول شد. هماکنون توسعهطلبی رژیم اسرائیل و عدم پایبندی این رژیم به تعهدات و مقررات بینالمللی باعث ایجاد مسائل امنیتی حادی در منطقه شده است.
مساله دیگر، جنگ تحمیلی عراق علیه ایران بود که باعث کاهش تولید نفت و افزایش جهانی قیمت نفت شد. در این مدت، امنیت جریان نفت در خلیجفارس به خطر افتاد و حملات متعددی از سوی نیروهای عراقی علیه کشتیهای نفتکش صورت گرفت که در آن حدود 200 ملوان غیرنظامی کشته شدند. نقش کشورهای غربی بویژه ایالات متحده در راهاندازی این جنگ و حمایتهای تسلیحاتی آنان از عراق طی جنگ تحمیلی علیه ایران ، موضوعی انکارناپذیر است که به نوعی در راستای رقابت برای تسلط بر منابع منطقه صورت میگرفت که بشدت امنیت منطقه و نیز امنیت ذخایر انرژی آن را به خطر انداخته بود.
در سال 1990 صدام به کویت حملهور شد و با این کار آتش جنگ اول خلیجفارس را در سال 1991 شعلهور ساخت. در سال 2003 امریکا به بهانه نابودی تسلیحات کشتارجمعی WMD به عراق حمله کرد ، ولی این حمله بیشتر به خاطر نفت صورت میگرفت تا مقابله با سلاحهای کشتارجمعی. درپی تهاجم امریکا به عراق، زیرساختهای نفتی عراق بشدت آسیب دید ، ولی به خاطر مشکلات امنیتی ، تاکنون بازسازی این تاسیسات میسر نشده است.
تهاجم امریکا به عراق ، همچنین باعث ایجاد بینظمی و ناآرامی در منطقه شده ، چرخه تامین انرژی را مختل کرده و خشونت و حملات تروریستی را افزایش داده است. در حالی که تولید نفت عراق پیش از حمله امریکا، بیش از 3 میلیون بشکه در روز بود ، ولی این میزان در سال 2005 به حدود1.8 میلیون بشکه در روز کاهش یافته بود.
آشکارا میتوان دید که رقابتهای بینالمللی و منازعات منطقهای ، امنیت ذخایر نفتی خلیجفارس را بشدت تحت تاثیر قرار داده است. در این میان واضح است که مهمترین دلیل برهم خوردن امنیت منطقه و اختلال در جریان آزاد انرژی منطقه ، رقابت قدرتهای بزرگ و دخالت آنان بویژه ایالات متحده در منطقه بوده است.
دلیل اصلی بروز جنگهای منطقهای نیز همانا رقابت و دخالت قدرتهای بزرگ بوده و هست. قدرتهای بزرگ به اختلافات منطقهای دامن میزنند و باعث ایجاد درگیری و تنش در منطقه میشوند. به عنوان یک نمونه بارز ، واضح است که ادعاهای واهی امارات عربی متحده درباره جزایر سهگانه ایرانی با تحریک و حمایت ایالات متحده هر روز تکرار شده ، باعث ایجاد تنش در روابط دو کشور و نیز در منطقه میشود.
یکی دیگر از دلایل اصلی بروز ناامنی در منطقه ، رژیم اسرائیل و سیاستهای توسعهطلبانه و غیرانسانی آن در قبال فلسطینیان است. با این حال مشاهده میشود که ایالات متحده بشدت از این رژیم حمایت میکند و سالانه بیش از 3 میلیارد دلار کمک مالی و تسلیحاتی بلاعوض در اختیار این رژیم قرار میدهد. ایالات متحده از سال 1982 تاکنون 32 قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل متحد علیه اسرائیل را وتو کرده است و تمامی تلاشهای دولتهای عربی برای قرار دادن زرادخانه اتمی اسرائیل در دستور کار آژانس بینالمللی ، انرژی اتمی را عقیم گذاشته است.
تنها راه مطمئن و کارآمد برای تامین امنیت کلی و انرژی منطقه ، ایجاد صلح و تقویت همکاری در منطقه است. جامعه بینالمللی باید بر رژیم اسرائیل برای انجام تعهدات بینالمللیاش فشار وارد کند و مانع توسعهطلبی و جنگافروزیهای این رژیم شود.
کشورهای مسلمان منطقه خلیجفارس نیز باید با همکاری و گفتگو، سیستم امنیتی جدیدی بدون حضور نیروهای خارجی را در منطقه پایهریزی کنند. کشورهای صنعتی اگر به واقع درپی جریان آزاد و امن انرژی از منطقه هستند ، بهتر است از دخالت در منطقه دست بردارند و تامین امنیت و سیستم امنیتی منطقه را به همکاری مابین کشورهای منطقه واگذار کنند.