همزیستی در سایه روشن اختلاف ها و اشتراک ها

ایران و عراق دارای اشتراک ها و همبستگی های فرهنگی ، تاریخی و ایدئولوژیک فراوانی هستند ، مذهب تشیع 12 امامی و ارتباط معنوی خاصی که شیعیان هر دو کشور را با توجه به اعتقادات مشترک سیاسی به هم پیوند داده است و وجود عتبات عالیات در شهرهای مقدس نجف ، کربلا ، کاظمین و سامرا در عراق و شهرهای مشهد و قم باعث رفت و آمد زائرین و در نتیجه عامل پیوند 2 ملت شده است با توجه به سوابق تاریخی و این که در طول قرون متمادی سرزمین عراق بخشی از خاک ایران بود و هنور آثار باستانی و تاریخی ایران از جمله در شهر مدائن در عراق یافت ، می شود.از سوی دیگر تعداد زیادی از اتباع عراق مقیم ایران هستند و در مقابل ایرانیان مقیم عراق که از گذشته های دور، در عتبات عالیات سکنی گزیده اند. کم نیستند.
وجود حوزه های علمیه در 2 کشور و ارتباط دیرینه علمی و فرهنگی میان آنها نیز یکی دیگر از محورهای اشتراک این 2 کشور است. توجهی که شیعیان عراق برای حل مشکلات خود به حکومت ایران داشته اند و حکومت ایران را حتی در مقابل دولت حاکم عثمانی حامی خود می دانستند نمی توان نادیده گرفت. این وضع تا اواخر قاجاریه ادامه داشت و در 3 دهه اخیر نیز ، گروههای معارض شیعی و رانده شدگان عراقی به طور جدی چنین توقعی از ایران داشته و دارند.
همسایگی و وجود مرزهای مشترک طولانی ، بویژه ساکنین نواحی مرزی بیشتر به صورت عشایری زندگی می کنند و به طور معمول قبلا که کنترلی وجود نداشت ، در 2 طرف مرز به ییلاق و قشلاق می پرداختند. مرجعیت یا زعامت واحد شیعه برای شیعیان 2 کشور در طول تاریخ از دیگر خطوط اشتراک این دو کشور است که برای نمونه می توان به فتوای تاریخی آیت الله سیدمحمدحسن شیرازی ، مرجع تقلید وقت و رهبر جنبش تنباکو یا فتاوای مختلفی که طی دوره «انقلاب مشروطه» ایران ، علمای نجف صادر می کردند اشاره نمود.بنابراین وجود اصول اعتقادی مشترک (مبانی نظری مشترک اسلام ، بویژه مذهب شیعه) ، نقش مقوله مهم مرجعیت ، سابقه اقامت مرجع تقلید وقت امام خمینی ره در عراق (وجود علقه های عاطفی میان رهبران مذهبی 2 کشور) وجود عتبات عالیات در عراق و مراودات میان حوزه های علمیه دو کشور ، از جمله شاخص های مهمی است که «همبستگی ایدئولوژیک و همگرایی تاریخی فرهنگی» میان نظام جمهوری اسلامی ایران و معارضین عراق بویژه شیعیان را طی 26 سال اخیر ، موجب شده است.
از همین رو است که بلافاصله پس از وقوع انقلاب اسلامی در ایران با توجه به آثار انکارناپذیر انقلاب در کشورهای منطقه ، گروههای معارض عراقی نیز نظام پویای جمهوری اسلامی ایران را به مثابه قبله آمال و «ام القرای جهان اسلام» تلقی کردند و سطح همگرایی و همکاری خود را طی فرایندی متقابل و متکامل قوام بخشیدند. به گونه ای که حتی در سالهای پس از جنگ و در شرایط کنونی تعامل و جرح و تعدیل میان مصالح گروههای معارض عراقی با منافع ملی جمهوری اسلامی ایران ، از منظر سیاستگذاری سیاستهای کلان جمهوری اسلامی ایران و رهبران ارشد گروههای معارض اسلامی ، ظرافت و حساسیت خاصی را ایجاب کرده است به صورتی که به نظر می رسد ، سیاستگذاران هر دو سوی طیف (نظام جمهوری اسلامی ایران و رهبران گروههای معارض اسلامی) با استفاده از ظرایف و قابلیت های هنر و فن دیپلماسی «همبستگی ایدئولوژیک و همگرایی فرهنگی تاریخی» را به گونه ای مدیریت می کنند که ضمن تامین مصالح عالیه نظام جمهوری اسلامی ایران ، اهداف و استراتژی گروههای معارض در تقابل با نیروهای واگرا ، تا جای ممکن تهدید و مخدوش شود.
بنابراین ؛ همبستگی ایدئولوژیک و فرهنگی تاریخی میان جامعه شیعیان عراق با ایران به عنوان اساسی ترین زیرساخت و قابلیت تاثیرگذاری جمهوری اسلامی ایران بر جامعه شیعیان عراق تلقی می شود. همچنین ، حضور 13 ساله رهبر کبیر انقلاب ایران از سال 1963 تا 1977میلادی در عراق منجر به ایجاد و نهادینه شدن روابط و علقه های سیاسی عاطفی میان رهبران نهضت شیعیان عراق و ایشان شده بود و این علقه ها همچنان میان رهبران جنبش با رهبر معظم انقلاب و برخی چهره های شاخص ایران برقرار است.
همچنان که وجود احزاب وزینی چون: حزب الدعوه ، خاندان های بزرگ معارضی چون: صدر ، حکیم ، شهرستانی و... عواملی بود که زمینه های ذهنی بالقوه را در میان شیعیان عراق برای خیزشهای انقلابی به پتانسیل قابل توجه عینی تبدیل کرد.
اما صرفنظر از روند تطور روابط دوجانبه به شرح مزبور و مبانی قابل اتکای همبستگی میان دو کشور در مجموع می توان گفت پس از فروردین 1382 روند مواضع جمهوری اسلامی ایران در قبال تحولات عراق نوین از نظر سیاست های اعلانی ، فراگردی منطقی و عقلایی را طی کرده است.
حمایت جمهوری اسلامی ایران از ساز و کارهای بین المللی بویژه قطعنامه 1441 سازمان ملل که به دولت عراق اخطار کرد که با هیات بازرسان بین المللی کمال همکاری را به عمل آورد و فهرست کلیه سلاحهای کشتار جمعی خود را منتشر کند در غیر این صورت با پیامدهای جدی مواجه خواهد شد. عراق فورا شرایط قطعنامه را پذیرفت و بازرسان بین اللملی کار خود را در عراق از سر گرفتند ؛ اما هیچ گاه امریکا به سلاحهایی که خود به بهانه آن عراق را مورد حمله قرار داد دست نیافت ، مخالفت ایران با کاربرد زور آن هم از طریق اقدامات یکجانبه گرانه امریکا ، تلاشهای دیپلماتیک ایران برای به تعامل رساندن صدام در قبال فشار جهانی از طرق مختلف ، نمونه ای دیگر از این مواضع بوده است.
ابراز خرسندی دولت و مردم ایران پس از سقوط نظام بعثی ، به رسمیت شناختن شورای انتقالی در فرصت مناسب (اولین کشوری بودیم که دولت انتقالی را به رسمیت شناختیم) و برقراری روابط دیپلماتیک ، انجام سفرهای رسمی معطوف به توسعه مناسبات 2 جانبه سیاسی تجاری ، و شرکت در اجلاس منطقه ای مربوط به دولت سازی در عراق که موید رهیافت یادشده است نمونه های دیگری از این مواضع سازنده هستند.

چالشها

صمیمانه ترین روابط میان کشورها نیز همواره با چالش همراه است. چالش در روابط میان ایران و عراق ، از حساسیت های ویژه ای برخوردار است.
یکی از پیامدهای چندین دهه تنش و درگیری میان دو کشور ایران و عراق ، بویژه وقوع جنگ 8 ساله ، افزایش خصومت ها ، دغدغه های امنیتی ، سوء ظن ها و تردیدهای 2 کشور نسبت به یکدیگر است . ایرانی ها صدام و جنگ 8 ساله را عامل اساسی عقب افتادگی و بدبختی های کشور در عرصه های مختلف اقتصادی و اجتماعی می دانند. از سویی دیگر ، تبلیغات ضد ایرانی شدید دوره بعث و همچنین درگیری عراقی ها در جنگ با ایران و چندین دهه خصومت در روابط میان دو کشور باعث تقویت برخی گرایشات عربی ضد ایرانی شده است. از این رو با همه مبادلات فرهنگی بویژه در میان کردها و شیعیان عراق با ایرانیان ، توجه نکردن به برخی از پیامدهای این گونه موارد طی دهه های پیشین می توانند به عنوان مانعی در برابر توسعه روابط دو کشور عمل کند.