مرکز تحقیقاتی در بهشت فسیل شناسی

مناطق مختلف کشور ما بخصوص منطقه مراغه یکی از مهمترین بخشهای جهان از نظر فسیلهای مهره دار هستند و به همین دلیل هم از گذشته های دور مورد توجه محققان و دیرینه شناسان داخلی و خارجی بوده اند.

کد خبر: ۱۲۲۸۴۸

متاسفانه طی سالهای گذشته این ذخایر ملی توسط گروه های مختلف خارجی کشف و به یغما برده می شدند و در نهایت هم زینت بخش موزه های تاریخ طبیعی کشورهای غربی و امریکا شده اند، اما با توجه به ارزش علمی این فسیل ها که جزو ذخایر ملی تجدیدناپذیر ما محسوب می شوند ، نخستین مرکز تحقیقات فسیل شناسی خاورمیانه در مراغه ساخته می شود. در بخش تحقیقات روی آثار فسیلی و کارگاه ترمیم و بازسازی فسیل از جمله قسمتهای این مرکز فسیل شناسی هستند.

دیرینه شناسی علمی است که مطالعه تاریخ گذشته حیات زمین و سیر تاریخی رخدادهای کره زمین را مورد بررسی قرار می دهد. در این میان فسیل شناسی مهره داران به خاطر میراث ارزنده حیات گذشته موجودات و ارتباط آنها با علم انسان شناسی از اهمیت ویژه ای برخوردار هستند. در واقع پالئونتولوژی یا دیرینه شناسی از 3 کلمه یونانی Paleos به معنی دیرین ، onta به مفهوم موجودات و logos به مفهوم شناخت و بحث کردن گرفته شده است. به طور کلی فسیل شناسی بحث درباره گیاهان و جانورانی است که سابقا در زمین زندگی می کرده اند. بقایا و اثراتی که از این گیاهان و جانوران در رسوبات مختلف زمین دیده می شود ، فسیل نامیده می شوند. به عبارت دیگر فسیل شدن مجموعه پدیده هایی است که در نتیجه آنها آثار و بقایای گیاهان و جانوران در رسوبات مختلف زمین حفظ می شوند. نخستین شرط لازم برای این که جانور یا گیاهی فسیل شود ، این است که در هوای آزاد بماند و به واسطه خاک یا عوامل دیگر محفوظ شود و در میان رسوبات جای گیرد.
بنابراین هر چه جانور یا گیاه کوچکتر باشد، بهتر باقی خواهد ماند. این در حالی است که جانوران بزرگ بندرت باقی می مانند و به صورت فسیل دیده می شوند. فسیل شناسی و علم دیرینه شناسی بتازگی مطرح نشده است بلکه از زمان های قدیم مورد بحث و توجه انسان بوده است و حتی انسان های دوره پارینه سنگی اکثرا درصدد تجسس و تحقیق فسیل برآمده و آنها را کلکسیون می کرده اند. عده ای دیگر هم ، از این فسیلها به عنوان زیست استفاده می کردند. این فسیلها که توسط انسان جمع آوری شده اند در اکثر غارهای فرانسه ، بلژیک و مصر دیده شده اند.

منطقه فسیلی مراغه

در ایران منطقه مراغه یکی از مناطق منحصر به فرد از نظر فسیلهای مهره دار در دنیاست که توجه محققان و دیرینه شناسان داخلی و خارجی را به خود جلب کرده است. در سالهای گذشته این ذخایر ملی به وسیله گروههای مختلف خارجی مورد اکتشاف و به یغما برده شده اند. در نهایت هم زینت بخش موزه های تاریخ طبیعی کشورهای غربی و امریکا شده اند ؛ اما در حال حاضر سازمان حفاظت محیط زیست و موزه تاریخ طبیعی پس از وقفه ای 30 ساله با درک صحیح ارزش علمی بالای این فسیلها که جزو ذخایر ملی و تجدیدناپذیر کشور محسوب می شوند و فقط برای یک بار در طول تاریخ زمین شناسی ظاهر و تحت شرایط خاص فسیل شده اند. طی یک طرح علمی تحقیقاتی با همکاری دانشگاه تبریز به اکتشاف ، جمع آوری ، بازسازی و مطالعه این فسیلها اقدام کرده است.
به گفته غلامرضا زارع ، کارشناس موزه تاریخ طبیعی ، سازمان حفاظت محیط زیست ضمن فراهم آوردن نظارت اجرایی در کاوش و نگهداری این فسیلها و در راستای ایجاد شرایط مناسب برای مطالعه ، اکتشاف و بازسازی نمونه ها ضرورت تاسیس یک مرکز تحقیقاتی فسیل شناسی را بیش از پیش احساس کرده است و با همت و تلاش دفتر موزه تاریخ طبیعی به تاسیس مرکز تحقیقات دیرینه شناسی و موزه فسیل شناسی ایران در شهرستان مراغه اقدام کرده است.
به گفته زارع 2 هدف عمده از تاسیس این موزه مدنظر بوده است. ایجاد زمینه مناسب و فراهم آوردن شرایط برای مطالعه و تحقیق در علم دیرینه شناسی حفظ آثار ملی و گرانبهای تنوع زیستی دیرینه و روشن ساختن تاریخ حیات گذشته ایران یکی از اهداف بسیار دشوار بوده است که سازمان حفاظت محیط زیست در راستای وظایف قانونی خویش به این مهم پرداخته است. هدف دیگر ایجاد موزه فسیل شناسی برای نمایش حیات دیرینه ایران زمین است که از تنوع خاص و منحصر به فرد در دنیا برخوردار است و می توان ادعا کرد که از تمام تاریخ حیات گذشته زمین ، دارای شواهد فسیلی با ارزشی بوده که قابلیت این را داراست که چند موزه تاریخ طبیعی از تنوع زیستی دیرینه برای آموزش نسل آینده و ایجاد موزه برای جذب گردشگر خارجی در مطالعه و تحقیق وهمچنین درباه بازدیدهای گردشگری خارجی را بنا کند.

فسیلها شناسنامه های زمین

مرکز تحقیقات دیرینه شناسی و موزه فسیل شناسی ایران در 2 بخش مطالعه و تحقیق ونمایش یافته های علمی در شاخه های مختلف دیرینه شناسی (بی مهرگان ، مهره داران ، گیاهی و میکروپالئونتولوژی) فعالیت خواهد کرد. با پیگیری انجام گرفته از سوی معاونت محیط طبیعی و موزه تاریخ طبیعی ، مراحل تهیه زمین ، نقشه کشی ، طراحی ساختمان و انتخاب پیمانکار به پایان رسیده است و از مهرماه خاکبرداری و تجهیز کارگاه آن شروع شده و در حال حاضر در مرحله پی ریزی است.
مدت اجرای این واحد تحقیقاتی 3 - 2.5 سال پیش بینی شده و 3 میلیارد و 400 میلیون ریال اعتبار برای آن در نظر گرفته شده است.
به گفته زارع مشابه این مرکز تحقیقاتی در کشورهای پیشرفته قابل توجه بوده است ، چنانچه در کشور ایتالیا در بیشتر شهرهای مهم یک موزه تاریخ طبیعی که نمایشگر حیات دیرینه گذشته است برپا بوده است. دیگر کشورهای غربی و امریکا هم دارای موزه های متعدد در شهرهای خود هستند ، چنانچه فسیلهای منطقه مراغه در موزه های پاریس ، لندن ، وین ، مسکو ، مونیخ و دیگر موزه ها به نمایش گذاشته شده اند ولی تا به حال به این مهم در ایران پرداخته نشده است.
زارع می افزاید: یکی از اهداف این طرح ایجاد موزه های صحرایی است که می تواند در جذب ژئوتوریسم (گردشگر زمین شناسی) و ارتقای درآمد در منطقه فسیلی مراغه و دیگر مناطق ایران قابل توجه باشد.

گام به گام با کاشفان فسیل در مراغه

لایه های فسیل دار ایران در منطقه مراغه اولین بار به وسیله مسافران روسی در سال 1840 میلادی کشف شدند و جمع آوری ابتدایی آنها از سوی شخصی به نام آبیخ در سال 1957 انجام گرفت. تا پیش از سال 1881 میلادی کار چشمگیری در این زمینه صورت نگرفت ، تا این که در این سال 2 روسی مطالعاتی در این باره انجام دادند. در سال 1884 میلادی دیرینه شناس اتریشی هم در این زمینه به فعالیت پرداخت و سپس پروفسور رودلر در سال 1885 میلادی لایه های فسیل دار را بررسی کرد.
فسیلهای جمع آوری شده به وسیله این محققان مطالعه شدند و امروزه این فسیلها در موزه تاریخ طبیعی وین قرار دارند. در سال 1900 شخصی انگلیسی به صورت مختصر به حفاری در منطقه پرداخت و فسیلهایی که به دست آورد به وسیله شخصی به نام فورسیت در سال 1904 مطالعه شدند. این فسیلها هم در موزه تاریخ طبیعی لندن نگهداری می شوند. در سال 1904 دیرینه شناس فرانسوی به مدت 3 ماه همراه 12 نفر حفاری وسیعی در مراغه و بالاخص در مناطق کرج آباد نزدیک رودخانه مراق چاق ، کوپران ، شلیلوند و کرمجوان انجام داد و در سال 1924 گزارشی را درباره منطقه فون مراغه منتشر کرد.
براساس گزارش او ، فون مراغه نوعی است که اصطلاحا به آن پوفسیل اطلاق می شود که عمدتا و به صورت گسترده تا اطراف دریای سیاه را دربر می گیرد که معمولا شامل میوسن بالایی و پلیوسن پایینی می شود.
زارع در زمینه جمع آوری فسیلهای مهره داران منطقه مراغه می گوید: سازمان حفاظت محیط زیست در تهران فعالیت هایی از سال 1974 با همکاری دانشگاه UCLA و موزه کانتی لس آنجلس به سرپرستی پروفسور برنارد کمپل شروع کرد. این گروه در مدت 3 سال یعنی از سال 1974 تا 1976 حفاری و جمع آوری فسیلها را انجام داد ؛ ولی پس از انقلاب ادامه نیافت. فسیلهای یافت شده منطقه فسیلی مراغه در این طرح شامل انواع هیاریون ، فسیلهای اکتشاف شده ، زرافه ها شامل گردن کوتاه و گردن بلند ، آنتیلون ها شامل آهوان ، گوزن ها، ببردندان شمشیری و خرسها ، همچنین جنسهایی از گاوها و انواع جوندگان اکتشاف و مطالعه شده اند. طرح نخستین مرکز تحقیقات فسیل شناسی خاورمیانه قرار است طی 2 سال و در زمینی به مساحت 10 هکتار ساخته شود. علت اصلی انتخاب این محل آن است که منطقه فسیلی مراغه به بهشت فسیل شناسی حیوانات معروف است و در آن فسیل مهره دارانی با قدمت 7 تا 12 میلیون سال پیدا شده است. قرار است این مرکز در سال 1387 به بهره برداری برسد.