خانم دکترها زیاد فرزند دوست ندارند!

الهام فتحی، رئیس گروه آمارهای جمعیت و سلامت مرکز آمار در گفت‌وگو با جام‏جم با اشاره به داده‏های آماری، درباره رابطه سطح تحصیلات مادران و تمایل باروری می‏گوید: «بررسی میزان باروری کل ایران بر حسب سطح تحصیلات زنان نشان می‌دهد افراد دارای تحصیلات پایین‌تر باروری بالاتری دارند. میزان باروری کل کشور در سطح باروری تقریبا دیپلم قرار گرفته است. الگوی باروری نیز نشان می‌دهد زنان بی‌سواد و کم‎سواد زودتر وارد دوران بارداری شده و دیرتر از این دوره خارج می‌شوند. در مقابل هرچه زنان از تحصیلات بالاتری برخوردارند، دیرتر فرزند می‌آورند. الگوی باروری کشور نیز بین سطح الگوی باروری دیپلم و لیسانس قرار گرفته است.» ایران در مرحله سوم گذار جمعیتی است، بنابراین طبیعی است که میزان خام موالید و نیز مرگ و میر به طور همزمان کاهش یافته و رشد جمعیتی آن رو به کاهش باشد. براساس پیش‌بینی‌های جمعیتی، انتظار نمی‌رود ایران حداقل تا سال 1430 رشد منفی جمعیت را تجربه کند. از سال 91، رشد موالید زنان لیسانس و فوق لیسانس تا سال 95 افزایش یافته است. هر چند متوسط تولد این گروه هنوز در محدوده 1 و 5/1 است؛ اما به نظر می‎رسد تمایل فرزندآوری زنان تحصلیکرده در سال‎های اخیر افزایش پیدا کرده است. نکته قابل تأمل اما درباره زنان تحصیلکرده این است که در بازه زمانی 20 تا 34 سالگی که سن مناسب باروری در زنان هم است، شیب متوسط باروری زنان تحصیلکرده بیشتر است. این در حالی است که زنان با تحصیلات ابتدایی، دیپلم و بی‎سواد دارای شیب کمتری می‎شود.

در جست‌وجوی کیفیت زندگی بالاتر
سیدحسن حسینی جامعه‌شناس و عضو هیأت علمی دانشگاه تهران، با اشاره به این که عوامل موثری در فرزندآوری وجود دارد و نقش تحصیلات در این مهم، به جام‎جم می‏گوید: «زنی که در 20 سالگی ازدواج می‏کند، دوران بارداری طولانی‎تری دارد. حتی پنج سال یک بار هم فرزند بیاورد، سومین فرزندش را در 35سالگی به دنیا خواهد آورد. حال با این اوصاف زنی که درس خوانده و در 25 سالگی ازدواج می‎کند، چند سال بعد، به عنوان مثال در 27 سالگی فرزندی به دنیا خواهد آورد. سن بارداری او ناخودآگاه کاهش پیدا می‏کند. حسینی البته سطح تحصیلات بانوان را از جنبه دیگری بررسی می‏کند؛ جنبه‏ای که بالاتر بردن کیفیت زندگی فرزندان را در پی دارد. او می‏گوید: اگر سطح تحصیلات مادران بالاتر باشد، تعریف خاصی از زندگی زناشویی و فرزندآوری پیدا می‎کند. تعریف زنان تحصیلکرده از این مباحث موجب می‎شود که برای بالاتر بردن سطح کیفی زندگی فرزندانشان فکر کنند. او مثال می‎زند:‌ مادر تحصیلکرده برای سبک تغذیه فرزندان، بهبود سلامت و آموزش و نگهداری او فکر کرده و سطح تحصیلات بر روی نگهداری فرزندان تأثیر دارد. هر چقدر سرمایه فرهنگی پدر و مادر بالاتر باشد، فرزند ‎نگه‎داری متفاوت می‏‎شود. فرزند نگه‌داری یکی از مباحث منبعث از بحث سطح تحصیلات زنان است. عضو هیأت علمی دانشگاه تهران با اشاره به این نکته توضیح می‏دهد:‌همین سبک نگرش زنان تحصیلکرده به فرزند نگهداری باعث می‎شود آنها تمایل کمتری نسبت به فرزندآوری داشته باشند. چون به کیفیت زندگی فرزندانشان نگاه می‏کنند.
حسینی البته معتقد است با ایجاد تسهیلات برای زنان تحصیلکرده می‏توان تمایلات فرزندآوری را افزایش داد. سیاست‏ها و برنامه‎ریزی‎هایی که از طرف دولت قابل انجام است.

در جهان بی‎سابقه بودیم
فتحی با اشاره به نمودار جمعیتی ایران در سال‎‏های گذشته، می‏گوید:‌ رشد جمعیت ایران در دهه‌های اخیر کاهش یافته اما جمعیت ایران از حدود 19 میلیون نفر در اولین سرشماری (سال 1335) به حدود 80 میلیون نفر در آخرین سرشماری (سال 1395) افزایش یافته است. به عبارتی در مدت 60 سال گذشته، جمعیت ایران 2/4 برابر شده است. او البته تأکید می‏کند: بعد از انقلاب رشد جمعیت افزایش پیدا کرد. البته در این سال‎ها ما با پدیده ورود مهاجران جمله تبعه افغانستان به کشور نیز روبه‏رو بوده‎ایم. در این سال‏ها رشد جمعیت ایران نزدیک به 4 درصد رسید که در تاریخ ایران و جهان بی‌سابقه بوده است. بعد از انتشار نتایج سرشماری 1365، دولت وقت با مشاهده بار سنگینی جمعیت، سیاست‏های کاهش جمعیتی را در اواخر دهه 60 اعمال نمود:‌ «از همان سال‏ها برنامه‏ریزی دولت و اجرای برنامه‌های تنظیم خانواده و کاهش رشد جمعیت اتفاق افتاد. سرعت کاهش رشد جمعیت در اثر کاهش میزان باروری کل در دهه‌های 70 و 80 در حدی بوده است که از آن به عنوان انقلاب باروری یاد می‏کنند. در سال 1365، متوسط تعداد فرزند برای هر زن در ایران حدود هفت کودک بوده که این رقم در سال 1375 به‌سرعت کاهش یافت و به سه فرزند رسید. پس از آن میزان به روند کاهش خود ادامه داد و در سال 1390 به حدود 8/1 فرزند رسید. در سال 1395میزان باروری کل در ایران نزدیک به سطح جانشینی (1/2 فرزند) برآورد شد که به طور مقطعی و در اثر تاخیر در زمان فرزندآوری زنان افزایش یافته بود. اما انتظار می‌رود این رقم در سال‌های آتی به پایین‌تر از سطح جانشینی برسد.

لیلا شوقی

جامعه