چرا فینگیلیش می‌نویسند؟

شاید همین موضوع هم به اتفاقاتی از جمله استفاده بیشتر از فونت انگلیسی روی سردر فروشگاه‌های مختلف شده است و فارسی را به حاشیه رانده است، تا جایی که هر از گاهی مسؤولان این موضوع را به عنوان یک اجبار مطرح کنند که در کنار نوشتن انگلیسی نام برندها و ... باید حتما به فارسی هم نوشته شوند و چهره خیابان‌ها را غیرایرانی نکنند.

اما شاید لازم باشد ماجرا از بعد دیگری هم بررسی شود و این موضوع روشن شود که چرا فونت فارسی نمی‌تواند آن‌طور که باید چشم و دل‌ها را برباید. چطور وقتی همین حروف فارسی در قالب خوشنویسی استادان این عرصه در کنار هم قرار می‌گیرند، بسیار زیبا از کار درمی‌آیند و همه را به تحسین وا می‌دارند. پس مسلما ما در طراحی فونت فارسی به آنجا که باید نرسیده‌ایم و با معضلاتی که از آنها حرف زدیم، مواجهیم. اما این معضلات چه هستند و چگونه می‌توان آنها را حل کرد؟

چند فونت فارسی کاربردی داریم؟

تعداد قلم یا فونت‌های زبان فارسی محدود است. از طرف دیگر همین تعداد محدود هم به یکدیگر شبیه هستند و علاوه بر این کاربردی هم نیستند! حالا فکرش را بکنید چطور باید از میان آنها دست به انتخاب زد و به نتیجه مطلوبی هم رسید. حدود 600 قلم فارسی در نرم‌افزارهای مختلف فونت ارائه می‌شوند که اغلب آنها هم تزئینی و فانتزی و یا قلم‌های تیتر هستند و چندان به کار استفاده در متن نمی‌آیند. اغلب همان فونت‌های تیتری هم اگر قرار باشد، سردر مغازه‌ها جاخوش کنند نتیجه چندان مطلوبی ارائه نخواهند کرد و همین موضوع استفاده از آنها را دشوار می‌کند. حالا اگر قرار باشد بگوییم چند فونت فارسی کاربردی داریم، مسلما سوال دشواری است و به عدد کوچکی هم خواهد رسید. کوچک در حد همان چند فونت محدودی که همه جا استفاده می‌شود و البته خالی از اشکال هم نیست. همین معدود فونت‌های خوب هم قدیمی هستند و پا به پای تحولات تجاری پیش نرفته‌اند. مثلا از عمر قلم زر که نسبتا پرطرفدار هم هست، 60 سال می‌گذرد و طی این سال‌ها تحول و تکاملی نداشته است.

نبود فونت اختصاصی

همین حالا بلند شوید و یک کتاب بزرگسال و کتاب کودک را با هم مقایسه کنید، شاید فونت‌های روی جلد کتاب‌ها کمی تفاوت داشته باشند، اما به احتمال خیلی زیاد متن آنها فونتی یکسان دارد. کتاب‌ها هم فارغ از موضوعشان فونتی یکسان دارند و همین نشان می‌دهد در صنعت نشر ایران امروزه حروف جایگاه خود را پیدا نکرده‌اند و آثار چاپی از روزنامه و مجله گرفته تا کتاب شکل گرافیکی که باید را پیدا نکرده‌اند. مثلا در صفحات روزنامه‌ها از چند فونت مختلف استفاده می‌شود و این موضوع از نظر بصری اتفاق خوبی را برای مخاطب ایجاد نمی‌کند.

این چشم‌نواز نبودن در فضای مجازی هم مشکلاتی ایجاد کرده و خیلی‌ها بخصوص جوانان را به سمت فینگیلیش نویسی سوق داده است. البته در میان قلم‌هایی که برای استفاده از فضای رسانه‌های الکترونیکی طراحی شده نمونه‌های موفقی قرار دارد که برخی از آنها را در صداو سیما هم می‌بینیم. در شبکه سه و زیرنویس‌های شبکه خبر می‌توان نمونه‌های خوبی از این فونت را مشاهده کرد.

حالا چه کنیم؟

اما حالا در برابر این مشکلات چه کارهایی می‌توان انجام داد. در مقاله «چالش‌های فرهنگی کمبود قلم‌های فارسی مناسب در ایران» نوشته سودا به صالحی، احمد صالحی‌کاخکی و محمد درویشی چند راه‌حل براین موضوع آمده است. اول این‌که طراحان فونت لطف کنند و چشمشان را از شیوه طراحی فونت‌های غربی بردارند و فونت فارسی را بهتر و دقیق‌تر بشناسند. سنت‌های خط فارسی را دوباره مرور کنند و با شناخت دقیق از حروف دست به طراحی فونت بزنند.

راهکار دوم هم این است که دانشگاه‌ها در آموزش شیوه متفاوت و درستی در پیش بگیرند و سرفصل‌های درس طراحی قلم را بازنگری کنند تا نتیجه بهتری بگیرند. روند فعلی مسیر فونت‌ها در طولانی‌مدت بر زیبایی‌شناسی جامعه تأثیر منفی خواهد گذاشت، هم فونت فارسی را ضعیف‌تر خواهد کرد و هم ذائقه استفاده‌کنندگان از آن را.

زینب مرتضایی‌فرد

ادبیات و هنر