بازی دوگانه ترکیه با پرونده خاشقجی

تجهیزات استراق سمع و جاسوسی در این سال‌ها آنقدر پیشرفت کرده‌اند که آگاهی از آنچه در ساختمان یک سفارتخانه رخ می‌دهد برای سرویس‌های جاسوسی کشورهای مختلف کار چندان سختی نیست، بنابراین اصلا بعید نیست که سرویس امنیتی ترکیه یا آمریکا از ابتدا در جریان سرنوشت خاشقجی بوده باشند.

گزارش‌های تدریجی رسانه‌های ترکیه از جزئیات قتل خاشقجی نشان می‌دهد احتمالا مقامات ترکیه از ابتدا در جریان ماجرایی که برای او اتفاق افتاد بوده‌اند، اما به دلایلی تصمیم گرفته‌اند این اطلاعات را فاش نکنند.

مقامات ترکیه تلاش کردند هر روز برگ تازه‌ای از ماجرا رو کنند تا هزینه دولت عربستان را
بالا ببرند. آنها در گفت‌وگو با رسانه‌های مختلف چون بی‌بی‌سی و واشنگتن‌پست اعلام کردند شواهدی در اختیار دارند که قتل خاشقجی را تایید می‌کند. رسانه‌های ترکیه اعلام کردند این کشور «شواهد شوکه‌کننده‌ای» درباره قتل روزنامه‌نگار سعودی در اختیار دارد و وی توسط گارد شخصی ولیعهد این کشور تکه‌تکه‌ شده است.

معامله سلطان با سلمان

اما مقامات ترکیه در رفتاری محتاطانه صحبت علنی در این خصوص مطرح نکرده‌اند و حتی روز جمعه میزبان یک هیات سعودی بودند که برای انجام تحقیقات مشترک در‌خصوص سرنوشت خاشقجی به این کشور آمده بود.

رفتار ترکیه نشان می‌دهد این کشور قصد ندارد تیر خلاص را به روابط نه‌چندان گرم خود با سعودی شلیک کند؛ روابطی که بخصوص بعد از شروع تحریم قطر تیره‌تر شد. سعودی‌ها همین حالا میلیاردها دلار در حوزه املاک ترکیه سرمایه‌گذاری کرده‌اند و آنکارا دوست ندارد این پول‌ها خارج شود و ضربه‌ای دیگر به اقتصاد متزلزل ترکیه وارد کند. یک رسانه عراقی به نام «اسرار مدیا» به نقل از سفیر ترکیه در لبنان ادعا کرد که سعودی‌ها پیشنهاد رشوه پنج میلیارد دلاری برای مختومه کردن پرونده قتل خاشقجی را داده‌اند. شاید در روزهای آینده شاهد امضای قراردادهای تجاری بیشتر میان دو کشور باشیم. رفتار رسانه‌های ترکیه در روزهای آینده نشان خواهد داد رایزنی‌های پشت پرده چگونه پیش رفته است. اگر روند افشاگری‌ها متوقف شود و سر به نیست شدن خاشقجی یک توطئه توسط مخالفان عربستان قلمداد شود، می‌توان مطمئن بود معامله بالاخره شکل گرفته است.

منافع اقتصادی و دیگر هیچ!

در این میان ماجرای آزادی یک کشیش آمریکایی محبوس در ترکیه نیز برگ جدیدی از فرصت‌طلبی‌های دولت اردوغان را رو کرده است. اندرو برانسون از ماه‌ها پیش به جرم دست داشتن در کودتای سال 2016 ترکیه و ارتباط با
دو گروه تروریستی گولن و پ.ک.ک در این کشور زندانی بود و احتمال می‌رفت تا 35 سال زندان محکوم شود، اما روز جمعه به طور ناگهانی آزاد شد. گرچه طرفین اعلام کرده‌اند هیچ‌گونه توافق پنهان بین آنها وجود ندارد، اما اظهارات لیندسی گراهام، سناتور جمهوریخواه مبنی بر این‌که واشنگتن بزودی اتهامات ترکیه ضد‌فتح‌ا... گولن را بررسی می‌کند چیز دیگری را نشان می‌داد.

این اتفاق در حالی افتاد که لیر ترکیه از اول سال جاری تحت فشار قرار داشته و ارزش آن
در برابر ارز‌های معتبر خارجی کاهش قابل توجهی داشت. تحریم‌های آمریکا و تیرگی روابط بین دو کشور در یکی دو ماه اخیر به روند تنزل ارزش پول ملی ترکیه شتاب بیشتری بخشیده بود‌. بی‌تردید نگرانی‌ها در‌خصوص مشکلات اقتصادی ترکیه عامل محرک آنکارا برای حل و فصل قضیه برانسون بوده است.

برخی گمانه‌زنی‌های رسانه‌ای می‌گویند آزادی برانسون با ماجرای خاشقجی نیز کاملا در ارتباط است‌. به این ترتیب که ترکیه توانسته با استفاده از اهرم خاشقجی امتیازات بیشتری از آمریکا که متحد نزدیک عربستان است بگیرد و آن را وادار به برخورد با جنبش گولن کند. در حقیقت دولت ترامپ که از یک‌سو تحت فشار شدید اعضای کنگره و مخالفان خود بویژه روزنامه‌نگاران برای تجدیدنظر در روابط با عربستان بر سر مساله خاشقجی است و از سوی دیگر باید فشار کارخانجات ساخت سلاح برای ادامه روابط با عربستان را تحمل کند، با تن دادن به شروط ترکیه موفق شده است کشیش آمریکایی را آزاد و در میان این سرکوب‌های رسانه‌ای افتخاری هرچند ناچیز برای خود کسب کند.

تبعات سیاست فرصت‌طلبانه

چابکی و چرخش‌های سریع در سیاست خارجی دولت عدالت و توسعه ترکیه البته سابقه‌ای طولانی‌تر از این دارد؛ چرخش‌هایی که شاید نقطه اوج آنها را بتوان در مواضع این کشور نسبت به بحران سوریه جست‌وجو کرد. کشوری که طی شش سال گذشته حتی بیشتر از عربستان سعودی به‌عنوان حامی و پایگاه معارضین سوریه شناخته شده و همواره بر ضرورت سقوط دولت در دمشق تأکید داشت، اکنون در کنار ایران به یکی از سه ضلع اصلی ساختار مذاکرات آستانه و سوچی زیرنظر روسیه، به‌عنوان حامی بشار اسد تبدیل شده است.

همچنین در سال‌های گذشته شاهد بودیم که اردوغان انتقادات آتشینی ضد اسرائیل مطرح کرد، اما کمی بعد آنکارا برای برقراری روابط اقتصادی با رژیم صهیونیستی تلاش کرد. کشوری که در حال تلاش برای کسب جایگاه رهبری جهان اسلام و منجی قدس است، از سال‌ها پیش با اسرائیل روابط سیاسی، اقتصادی و نظامی داشته و حتی بعد از بحران اخیر قدس نیز حاضر به قطع کامل ارتباطات خود با این رژیم نشده است.

طی سال‌های گذشته تقریبا برای تمام طرف‌های منطقه‌ای و حتی بین‌المللی ثابت شده که نه‌تنها ترکیه هیچ دوست یا دشمن ثابتی را در سیاست خارجی خود به رسمیت نمی‌شناسد، بلکه توانایی تغییر بسیار سریع ائتلاف‌های خود براساس منافع ملی این کشور را نیز در اختیار دارد. سیاست فرصت‌طلبانه ترکیه باعث شده دیگر کشورها کم‌کم اعتماد خود را به این کشور از دست بدهند و آنکارا تبدیل به بازیگری غیرقابل اعتماد شود.

فرصت‌طلبی ترکیه

آنکارا در سال‌های اخیر و همزمان با بروز بحران در مرزهای جنوبی خود، ژئوپلتیک خود را از منطقه اروپا به خاورمیانه تغییر داده که بخشی از دلایل آن مبتنی بر مسائل امنیت منطقه‌ای این کشور و بخشی دیگر مربوط به سیاست‌های جاه طلبانه اردوغان در جهت بازیابی امپراتوری عثمانی بوده است. این مساله سیاست خارجی واقعگرایانه ترکیه را به سیاست ملی‌گرایی آرمانگرایانه تغییر داده است که بخش اعظمی از رفتارهای پوپولیستی اردوغان نیز ناشی از همین مساله است. مساله دیگر تاثیرگذار بر سیاست بین‌الملل ترکیه، اسلام اخوانی است که می‌توان آن را مهم‌ترین پارامتر ایدئولوژیک آنکارا قلمداد کرد. بر‌اساس سیاست ملی‌گرایی آرمانگرایانه و با لحاظ قرار دادن پارامتر اسلام اخوانی باید اذعان کرد ترکیه به واقع فاقد هرگونه شریک بین‌المللی‌ بوده و تنها منافع ملی این کشور است که اهمیت دارد. عملکرد آنکارا در قبال بحران سوریه، بهره‌گیری موردی و مقطعی از کردهای عراق، مساله حمایت از مصر و قطر، روابط مشروط با رژیم اسرائیل و ایالات متحده نمونه‌هایی از اهمیت صرف منافع ملی در سیاست بین‌الملل ترکیه هستند.

دکتر مانی محرابی، عضو هیات علمی اندیشکده روابط بین‌الملل ایران

امیرعباس اصغری

بین‌الملل