شرکت در المپیاد جهانی با جیب نسبتا خالی!

امسال تیم دانش‌آموزی المپیاد ریاضی ایران در پنجاه و نهمین المپیاد جهانی ریاضی که از 12 تیر تا 23 تیر 97 در رومانی برگزار شد، موفق به کسب یک مدال طلا، سه مدال نقره، یک مدال برنز و یک دیپلم افتخار شد و ایران در جایگاه نوزدهم جهان قرار گرفت. این در حالی است که سال گذشته کشورمان رتبه پنجم جهان را کسب کرده بود. این‌که وضع فعلی ما در المپیاد ریاضی چگونه است و چه مشکلات و چشم‌اندازهایی پیش روی ما در این عرصه است، موضوع گزارشی است که در ادامه می‌خوانید.

هدف اصلی از برگزاری المپیادهای دانش‌آموزی، صرفا شرکت در یک مسابقه بین‌المللی نیست. از اوایل دهه 60 شمسی که برگزاری المپیادها در ایران آغاز شد به دلیل استقبال کم از رشته ریاضی در دبیرستان‌ها انجام گرفت؛ موضوعی که امروز نیز دوباره در حال رخ دادن است. به همین دلیل بود که تصمیم گرفته شد مسابقاتی میان دانش‌آموزان برگزار شود تا استعدادهایی در این زمینه شناخته شده و دانش‌آموزان به ادامه تحصیل در ریاضیات تشویق شوند. بعد از آن دانش‌آموزان برای حضور در مسابقات بین‌المللی ریاضی نیز انتخاب شدند. دکتر امید نقشینه ارجمند، رئیس کمیته علمی المپیاد ریاضی، درباره وضع کنونی ایران و نتیجه شرکت در این رقابت جهانی به جام‌جم می‌گوید: مزیت شرکت در مسابقات بین‌المللی این است که نتایج خوب آن در رسانه‌ها اعلام و بیشتر دیده می‌شود. اما رسالت اصلی این مسابقات تاثیرگذاری مثبت در آموزش و پرورش دانش‌آموزان است.

متولی اصلی برگزاری المپیادهای علمی در ایران باشگاه دانش‌پژوهان جوان است که سازمانی زیرمجموعه آموزش و پرورش است. به گفته دکتر نقشینه این مجموعه چند سال است ساختار اصلی خود را از دست داده و در نتیجه آن استقلال عملش از دست رفته است. وی تصریح می‌کند: اگر کسی از وضع درونی این سازمان باخبر باشد، سوالش این خواهد بود که چگونه المپیادها هنوز برگزار می‌شود؟! پاسخ این است که فداکاری افراد و اعضای کمیته‌های علمی این مجموعه را سرپا نگه داشته است و به همین خاطر بعضی سال‌ها شاهد کسب نتایج و رتبه‌های خوب هستیم و بعضی سال‌ها نتایج خوبی به دست نمی‌آید.

تیم ملی 6 نفره المپیاد ریاضی، از 6شهر مختلف ایران

بررسی‌های جام‌جم نشان می‌دهد در ده سال اخیر تعدادی از مدارس روی المپیادها سرمایه‌گذاری حرفه‌ای انجام می‌دهند، تعدادی از دانش‌آموزان را گزینش می‌کنند و آموزش‌های خاصی به آنها می‌دهند. گاهی اوقات این دانش‌آموزان حتی وقت دیگر کلاس‌ها را سر کلاس‌های المپیاد می‌گذرانند که در عمل اتفاق خوبی نیست. دکتر نقشینه درباره شرایط جدید و فشار آموزشی زیاد بعضی مدارس برای آموزش‌های فشرده ادامه می‌دهد: طبیعتا خود دانش‌آموز باید استعدادی در حل مسائل ریاضی داشته باشد.

بعد از آن شرایط مدرسه و حمایت‌های نظام آموزشی از دانش‌آموز نیز بسیار مهم است. در این سیستم اصولا هدف کسب مدال و رتبه است و به همین دلیل خیلی از استعدادها به دلیل نبود این امکانات از رقابت عقب می‌مانند. حدود 20 سال پیش دانش‌آموزانی از استان‌های مختلف در این رقابت‌ها شرکت می‌کردند، بنابراین اثرگذاری مسابقات در کشور بیشتر بود. از طرف دیگر اگر تلقی دانش‌آموزان این باشد که موفقیت در این زمینه مخصوص چند مدرسه خاص است، انگیزه خود را از دست می‌دهند.

البته ما در این سال‌ها خیلی تلاش کرده‌ایم بدون این‌که سهمیه خاصی قائل شویم، کمی این وضع را بهبود ببخشیم و تاحدودی موفق بوده‌ایم. در رقابت‌های جهانی امسال شش دانش‌آموز شرکت‌کننده از مدارس و شهرهای مختلف در این مسابقات شرکت داشتند. این برای ما یک قدم مثبت است و امیدواریم که در سال‌های بعد نیز از این جنبه پیشرفت‌های مثبت داشته باشیم.

گرچه المپیادهای بین‌المللی یک فعالیت و رقابت انفرادی است، شرکت‌کنندگان با توجه به رتبه خود، مدال و دیپلم افتخار و در نتیجه امتیازی دریافت می‌کنند و در نهایت امتیاز هر کشور با محاسبه مجموع امتیازات شرکت‌کنندگان آن کشور به دست می‌آید. رئیس کمیته علمی المپیاد ریاضی ایران، در این باره می‌افزاید: این رقابت ساختار گروهی ندارد و دانش‌آموزان جداگانه شرکت و رتبه کسب می‌کنند. در نهایت رتبه تیمی از جمع کردن امتیازات شش دانش‌آموز شرکت‌کننده به دست می‌آید. اما اگر از جایگاه یک ریاضیدان حرفه‌ای به موضوع نگاه کنیم، محتوای مسابقه و تجربه نشان می‌دهد کسانی که رتبه‌های بالا کسب می‌کنند، در آینده ریاضی‌دانان قوی خواهند شد و سرمایه کشور محسوب می‌شوند. متاسفانه ما مقداری نسبت به سرمایه‌های کشورمان که در آینده می‌توانند دانشمندان این کشور باشند، کم‌توجه هستیم.

سرمایه‌ای که باید هوشمندانه‌تر خرج شود

بسیاری از دانش‌آموزان شرکت‌کننده در المپیاد ریاضی بعد از کسب مدال جهانی وارد رشته‌های مهندسی می‌شوند که شاید با هدف اصلی المپیاد که توجه به علوم پایه است در تضاد باشد.

دکتر نقشینه در این باره توضیح می‌دهد: ما هر سال در کشور 12 مدال طلای المپیاد ریاضی به دانش‌آموزان می‌دهیم و این افراد در انتخاب رشته دانشگاهی خود آزاد هستند. تعداد افرادی که برای تحصیلات دانشگاهی رشته ریاضی را انتخاب می‌کنند در سال‌های مختلف نوسان داشته است. معمولا جامعه و خانواده دانش‌آموزان را به تحصیل در رشته‌هایی که عرفا رشته‌های رده بالا محسوب می‌شوند سوق می‌دهند. گرچه بهتر است این دانش‌آموزان رشته‌ای را انتخاب کنند که با استعداد آنها بیشتر تطابق دارد، رسیدن به این موضوع نیاز به گذشت زمان دارد.

وی می‌افزاید: تعدادی از این دانشجویان بعد از گذشت چند سال از زمان دانشجویی، رشته دوم خود را در ریاضی ادامه می‌دهند یا در تحصیلات تکمیلی ریاضی می‌خوانند. بیشتر این دانشجویان نیز در رشته دانشگاهی از توانایی‌های ریاضی و حل مساله خود بهره می‌برند که آنها را از هم‌قطاران خود متمایز می‌کند. بنابراین حتی اگر این دانش‌آموزان رشته ریاضی را ادامه ندهند، ما از این توانایی در دوران تحصیل و فعالیت این افراد خوشحال هستیم.

رئیس کمیته علمی المپیاد ریاضی معتقد است المپیادها که بستر پرورش دانشمندان در علوم پایه هستند، نقش تاثیرگذاری در پرورش استعدادها دارند. اما نباید سرمایه‌گذاری کشور فقط به گروه شش نفره شرکت‌کننده در المپیاد جهانی اختصاص یابد. برگزیدگان مرحله کشوری نیز همه در صورت سرمایه‌گذاری درست، پتانسیل تقویت بنیه علوم پایه بخصوص رشته ریاضی در کشور را دارند. اگر ما در علوم پایه بنیه قوی علمی نداشته باشیم، در علوم مهندسی هم مصرف‌کننده هستیم.

دکتر نقشینه ادامه می‌دهد: بیش از ده سال است که بنیاد ملی نخبگان از المپیادی‌ها و نفرات برتر کنکور به‌طور جدی حمایت می‌کند. من فکر نمی‌کنم در هیچ جای دنیا چنین حمایت‌هایی از المپیادی‌ها بشود و در این حمایت، بدرستی، برندگان مدال‌های نقره و برنز کشوری هم دیده شده‌اند. با وجود این جای آن دارد که این حمایت‌ها هدفمندتر انجام شود.

در حال حاضر در عمل بودجه زیادی صرف حمایت از برخی رشته‌های مهندسی می‌شود که خود ذاتا در بازار کار جذابیت دارند. اگر کشور یک ریال هم خرج نکند دانش‌آموزان رشته ریاضی فیزیک، برای تحصیل در چند رشته مهندسی خاص سر و دست می‌شکنند. پس آیا بهتر نیست درصدی از حمایت‌ها به رشته‌های علوم پایه سوق داده شود تا افراد مستعد با نگرانی کم‌تری از آینده شغلی وارد این رشته‌ها شوند و آینده کشور خالی از دانشمندان علوم پایه نشود؟ حتی کافی است در هر رشته دانشگاهی مثلا تعدادی کمک‌هزینه تحصیلی سطح یک، سطح 2 و ... برای استعدادهای برتر داشته باشیم تا به جای این‌که چند صد نفر اول کنکور و دارندگان مدال‌های المپیادهای علمی در دو سه رشته جمع شوند بین رشته‌های مختلف پخش شوند. سیاستگذاری برای رشد متوازن علمی وظیفه حاکمیت است.

مدیریت نادرست شناسایی استعدادها

فضای شرکت در المپیاد ریاضی در ایران از حدود 30 سال پیش در ایران شروع شد و سال‌های اول جذابیت چندانی برای مدارس عمومی کشور نداشت و بیشتر دانش‌آموزان مدارس تیزهوشان در المپیاد شرکت می‌کردند. اما بتدریج مدارس دیگر نیز وارد عرصه این رقابت شدند. مهدی اعتصامی‌فرد، مدرس المپیاد ریاضی، در این باره به جام‌جم می‌گوید: المپیاد امروز هدف اولیه خود را دنبال نمی‌کند. هدف اولیه این بود که استعدادهای مختلف در علوم پایه بدرستی شناسایی شوند. زیرا زمانی آمارها نشان داد بسیاری از دانش‌آموزان بااستعداد و قوی‌تر جذب رشته‌های علوم پایه نمی‌شوند. اوایل این مسابقات جنبه رقابت علمی داشت و شناسایی استعدادها بخوبی انجام می‌شد. به مرور المپیاد از کارکرد شناسایی استعدادها فاصله گرفت و مدارس با برگزاری کلاس‌ها و آموزش‌های فشرده دانش‌آموزان متوسط را نیز راهی این رقابت‌ها کردند. این کار باعث شد دانش‌آموزان برخی شهرستان‌ها که امکانات مدارس پایتخت برای آنها فراهم نبود، از دور رقابت‌ها دور بمانند. به همین دلیل المپیادها تبدیل به رقابت‌های نامتوازنی شد که کارکرد شناسایی استعدادها در کل کشور را از دست داد. حضور و کسب رتبه دانش‌آموزان شهرستانی در مسابقات امسال در چند سال اخیر بی‌سابقه بوده است.

استعدادهایی که پرورش نمی‌یابند

المپیاد ریاضی رقابتی است که نیاز به ابزار و تجهیزات خاصی ندارد و با پرورش دانش‌آموزان بااستعداد می‌توان نتیجه بسیار خوبی گرفت. اما به نظر می‌رسد نیاز به توجه بیشتر برای پرورش این استعدادها وجود دارد. اعتصامی فرد درباره این بی‌توجهی می‌گوید: امروز آموزش و پرورش نگاه مثبتی به برگزاری المپیادها و مدارس استعدادهای درخشان ندارد و این نگاهی است که سال‌هاست در نخبه‌پروری وجود دارد. در سال‌های اخیر حتی دغدغه صدور روادید و ثبت‌نام در المپیاد نیز به عهده دانش‌آموزان شرکت‌کننده و خانواده‌های آنهاست. امسال به دلیل کمبود بودجه کلاسی برای آماده‌سازی دانش‌آموزان، المپیاد ریاضی برگزار نشد و بنابراین نمی‌توان انتظار کسب نتیجه چشمگیر داشت.

وی تصریح می‌کند: اکنون مدارسی خاص این رقابت را به فعالیتی سنگین بدل کرده‌اند که برای همه امکان ورود به آن وجود ندارد. دانش‌آموزان حتی قبل از سال‌های آخر دبیرستان باید آمادگی‌های لازم را کسب کنند و فقط کار فشرده در سال‌های آخر نمی‌تواند نتیجه مورد انتظار از المپیاد را به دنبال داشته باشد. پرورش استعدادها از سال‌های پایین‌تر شروع می‌شود که در حال حاضر در این زمینه غفلت می‌شود. از طرفی کتاب‌های سری جدید در نظام آموزشی جدید در زمینه ریاضی بیشتر رویکرد شهودی پیدا کرده و بار علمی آن کمتر شده است و روی بنیه علمی دانش‌آموزان اثر منفی می‌گذارد.

وقتی تیم ملی بدون ارز راهی مسابقات جهانی می‌شود!

در المپیاد بین‌المللی ریاضی امسال ۱۰۷ کشور جهان شرکت داشتند و کسب رتبه نوزدهم، در رقابتی که بسیاری از کشورها به‌طور جدی در آن سرمایه‌گذاری می‌کنند، موفقیت کوچکی نیست. ولی این نتیجه در مقایسه با رتبه ایران در بسیاری از سال‌ها چنگی به دل نمی‌زند. تیم ایران در سال‌های گذشته کسب رتبه‌های اول، سوم، چهارم و... مسابقات را در پرونده خود دارد و در شرایطی که سال گذشته پنجم شد، در بسیاری از سال‌ها معمولا در بین ده تیم برتر المپیاد بوده است. افت و خیزهای چند سال اخیر بی‌علت نیست؛ رئیس کمیته علمی المپیاد ریاضی می‌گوید: ما هر سال دانش‌آموزان مستعدی داریم. برای شرکت در چنین رقابت سنگینی، بسیاری از کشورهای مطرح آمادگی دارند و ما نیز لازم می‌دانیم بچه‌ها را از نظر روحی طوری آماده کنیم که بتوانند توانایی حل مساله خود را در دو روز آزمون بسیار سنگین به‌طور کامل به‌نمایش بگذارند. باشگاه دانش‌پژوهان جوان در سال‌های اخیر و بخصوص امسال آن‌چنان وضع آشفته‌ای داشت که با وجود تلاش‌های مسئولان و کمیته علمی، نیمی از دوره عنوان غیرحضوری داشت و در واقع اصلا برگزار نشد. نابسامانی اعزام تیم در حدی بود که کمیته علمی حتی زمانی که تیم فرودگاه امام خمینی (ره) را ترک کرد، یقین نداشت در مسابقه شرکت خواهد کرد یا خیر! زیرا مسئولان محترم آموزش و پرورش قول داده بودند ارز مورد نیاز در بین راه، یعنی در زمان توقفی کوتاه در استانبول، به دست مسئول تیم می‌رسد. تیم در حالی با جیب نسبتا خالی اعزام شد که حتی هزینه ثبت‌نام به کشور میزبان پرداخت نشده بود و سرپرستان تیم به امید اعتبار سی ‌ساله ایران، بدون پرداخت حق ثبت‌نام، راهی المپیاد بین‌المللی شدند تا آنجا با شروع مسابقات هزینه را پرداخت کنند.

المپیاد ریاضی عموما با تکیه بر توانایی المپیادی‌های قدیمی که اکثرا دانشجو هستند اداره می‌شود. در چنین شرایطی، هرچند موتور محرکه این عزیزان، میهن‌دوستی است، ولی باقی‌ماندن معوقات مالی از سه سال پیش تا کنون اثرات مخربی بر کیفیت کار می‌گذارد. برخی به دلیل نیازهای مالی دیگر حاضر به همکاری نیستند و افزایش فشار کار روی بقیه آنها را هم سرخورده می‌کند.

سپیده شعرباف

دانش