عوامل موثر در سلامت روانی و احساس امنیت

نگارنده در یک پژوهش تجربی، نقش «ارتباط با کیفیت و سودمند» را در افزایش میزان احساس امنیت و سلامت روانی مورد سنجش و بررسی قرار داد. یافته‌های این پژوهش نشان داد بهبود ارتباط بین افراد، هم سلامت روان را به صورت معناداری افزایش می‌دهد و هم احساس امنیت روانی را به گونه چشمگیری بهبود می‌بخشد. بنابراین عامل «ارتباط» را می‌توان به عنوان مخرج مشترک سلامت روان و امنیت روانی مطمح نظر قرار داد. چون با بهبود ارتباط، هم شاخص‌های سلامت روان (یعنی رضایت خاطر، شادابی، سودمندی، امید، خوش‌بینی، احساس تعلق و...) ارتقا می‌یابد و هم مولفه‌های احساس امنیت روانی (یعنی آرامش، اعتماد، اطمینان، احساس بی‌خطری، نبود دغدغه و دلواپسی و نظایر آن) بهبود پیدا می‌کند.

در این مجال کوتاه در تبیین علل سودمندی «بهبود ارتباط» در فزون‌سازی سلامت روانی و احساس امنیت، می‌توان چند نکته را به اختصار یادآور شد. نکته نخست این‌که بهبود ارتباط، موجب از میان رفتن بسیاری از تعارضات حل نشده می‌شود. وقتی تعارضات و تنش‌های میان فردی از میان برخیزد آنگاه استرس و فشار ناخواسته و ناخودآگاه حاصل از آنها نیز از میان بر می‌خیزد و جای خود را به اعتماد و اطمینان و آرامش می‌دهد.

چنین هیجاناتی نیز به نوبه خود هم سطح سلامت روانی را بهبود می‌بخشد و هم گستره احساس امنیت را مضاعف می‌کند. سوم آن‌که با بهبود ارتباط امید به برخورداری از حمایت و همراهی دیگران (حمایت اجتماعی)، بویژه در شرایط دشوار و پراسترس دوچندان می‌شود. حمایت اجتماعی نیز سپر نیرومندی در برابر فشار و استیصال و درماندگی است. به تعبیر روشن تر، آنانی که ارتباط سودمند و رضایت‌آمیزی با دیگران دارند مطمئن هستند که در شرایط سخت و دشوار زندگی «تنها» نخواهند ماند و دیگران با رغبت و اشتیاق به یاری آنها می‌شتابند. چهارمین و پنجمین عاملی که می‌توان درباره سودمندی ارتباط یادآور شد «تقویت حس ارزشمندی» و «برآورده شدن نیاز عاطفی» در روابط سودمند است. هر یک از ما وقتی در یک رابطه رضایت‌آمیز و احترام انگیز و مفید قرار می‌گیریم هم احساس ارزشمند بودن می‌کنیم و هم برخی از نیازهای عاطفی خود را برآورده شده می‌بینیم.

این دو عامل، یعنی حس ارزشمند بودن و برآورده شدن نیاز عاطفی نیز زمینه را برای فروشدن در احساس امنیت روانی ژرف و تجربه سلامت و آرامش روانی، فراهم می‌سازد.

از آنچه گفته شد می‌توان دوباره نتیجه گرفت که سهم ارتباط با کیفیت و سودمند در سلامت روانی و احساس امنیت بی‌بدیل و شگفت‌انگیز است. از همین روی، ضروری است برای تجربه چنین ارتباطی جهد و جد کنیم. برای این منظور عمل به این چند رهنمود و توصیه می‌تواند سودمند و مثمرثمر باشد. نخست آن که ادب گفت‌وگو با دیگران را بیش از پیش تمرین و تجربه کنیم.

اقتضای ادب گفت‌وگو آن است که ابتدا: «شنوندگی» را در خود نهادینه سازیم. دوم: سنجیده و اندیشیده سخن گفتن را تمرین کنیم. سوم: سخن لغو و رنجش آمیز و آزاردهنده را از کلام خود بزداییم و چهارم: کم‌گویی و نغزگویی را پیشه خود سازیم.

بخش بعدی آن ‌که، تعارضات ناگزیر زندگی با دیگران را با مذاکره و مفاهمه از میان برانیم. بخشش و بزرگ‌منشی می‌تواند فرآیند تعارض‌گشایی را تسهیل کند و ارتباط را بهبود بخشد. سپس، نرم‌خویی و خوش‌خلقی و مهربانی را به جای دژگویی و درشت‌خویی و نامهربانی بنشانیم.

خلق خوش، دنیای ما را رنگی و زیبا و خواستنی می‌سازد و لاجرم ارتباط را دلپذیر و خوشایند و رضایت‌آمیز می‌سازد و سرانجام اگر با خشم و عصبانیت و دژخویی وداع کنیم، آنگاه پنجره زندگی خود را روی ارتباط سودمند می‌گشاییم و در نتیجه سلامت و امنیت را در آغوش می‌کشیم.

دکتر سعید منتظرالمهدی

معاون اجتماعی ناجا