تخریب اموال عمومی به چه قیمت؟!

به گزارش تسنیم ، چندماهی از انتشار عکسی از سردیس آسیب‌دیده یکی از مشاهیر در پارک ملت مشهد نمی‌گذرد. عکسی که روایت از شکسته شدن این سردیس هنگامی که فردی قصد داشته سوار بر آن عکس یادگاری بگیرد داشت. البته طبق روایت‌ها شخص مورد نظر نیز همراه با سردیس سقوط کرده و آسیب دیده بود. یا قبل‌تر عکس‌هایی از نماد‌های شهری مانند باجه تلفن آکواریومی که شکسته شده بود و یا مجسمه هایی که با تیغ تراشیده شده بودند.

یکی از این آسیب‌های اجتماعی بویژه در کشورهای در حال توسعه تخریب خواسته یا ناخواسته‌ اموال عمومی، آثار باستانی و یا آثار هنری توسط عده‌ای از افراد است. با گسترش مرزهای دانش این آسیب‌ها به فضای مجازی نیز سرایت کرده و در قالب حمله‌های گروهی یا فردی به صفحات افراد معروف خودنمایی می‌کند.

نوشتن یادگاری بر آثار تاریخی در تخریب آثار تاریخی و بویژه دیوارنویسی که بیشتر تحت عنوان یادگاری به چشم می‌خورد، افراد بدون توجه به ارزش فرهنگی و قدمت یک اثر باستانی اقدام به تخریب ناخواسته آن می‌کنند. به گفته اکثر کارشناسان حوزه میراث فرهنگی «دیوارنویسی» از جدی‌ترین عوامل تخریب و نابودی آثار تاریخی است که می‌تواند زودتر از هر تهدیدی سرمایه‌های کشور را از بین ببرد.سرمایه‌هایی که دیگر به راحتی قابل بازگشت نیست و شاید هم هرگز قابل بازگشت نباشند.

بیشتر افراد بدون آگاهی از عواقب رفتار خود، اقدام به تخریب آثار تاریخی می‌کنند. اما گروه قلیلی با وجود اطلاع از ارزشمندی آثار باستانی، با رفتاری مغرضانه، درصدد آسیب‌رسانی به این آثار هستند، که می‌توان گروه دوم را دچار اختلالات شخصیتی دانست و مصداقی بر «وندالیسم فرهنگی».

زارع صفت؛ مدیرکل اسبق سازمان گردشگری و میراث فرهنگی خراسان رضوی در زمینه این تخریب‌ها معتقد است: باید این آموزش‌ها در سیستم آموزش و پرورش ما گنجانده شود تا بتواند به صورت اصولی فرهنگ‌سازی انجام شود. برخی باید بدانند صرف نوشتن نام، هیچکس را در تاریخ جاودانه نکرده است.

صدمه به نمادهای شهری یک‌جور تفریح است

فریبا بروفر؛ کارشناس هنری و مدرس دانشگاه درباره تجربیات شخصی‌اش از تخریب ‌نمادهای شهری می‌گوید: تجربه‌ای که شخصا با آن درگیر شدم مربوط به نماد‌های شهری بوده که نوروز 96 در سطح شهر نصب شد. دو تا از آثار با کیسه‌های دوخته شده ساخته شده بود که در دور ستون‌های اتوبان و خیابان شهری پیچیده و عروسک بزرگی را می‌ساختند. یک عروسک چهارده متری و چهار عروسک چهار متری... کار در مناطق پر تردد و شلوغ شهر نصب می‌شد.با اینکه این حجم باید برای کودکان جذاب می‌بود ولی کودکان با تعجب نگاه می‌کردند؛ دور عروسک‌ها می‌چرخیدند و عکسی به یادگار می‌گرفتند اما این افراد بزرگ تر بودند که از سر کنجکاوی یا شوخی به کیسه‌ها ضربه زده و یا سعی در کندنشان می‌کردند. این تلاش‌ها و تخریب‌ها به حدی بود که حالا پس از گذشت چهارماه از نصب کار، قسمت انتهایی اثر کاملاٌ از کیسه‌ها تهی شده و اسکلت اثر کاملاٌ نمایان است.

بخش اعظم این تخریبها ناشی از شوخی‌ و ناآگاهی نسبت به ارزش و اهمیت وجود این‌گونه آثار و زیبایی شهری و نیز از روی تفریح و تفنن است.

این آسیب اجتماعی ریشه جهانی دارد

کارشناسان و آسیب شناسان اجتماعی این گونه از تخریب کنترل نشده اشیاء فرهنگی و باارزش و آثار ملی و اموال عمومی که در زمره ناهنجاری‌های اجتماعی و بزهکاری محسوب می شود را «وندالیسم» می‌نامند.

این پدیده گونه‌های مختلفی دارد. فردی که روی یک اثر چند هزار ساله تاریخی اسم خودش را می‌تراشد، قطعاً بیمار است اما ممکن است در این بیماری، خود چندان مقصر نباشد. «وندالیسم فرهنگی»، فقط نابودی اشیای تاریخی نیست. خدشه به فرهنگ و اعتبار یک ملت چند هزار ساله، با حمله و فحاشی به اینستاگرام رئیس جمهور کرواسی یا ستاره فوتبال هم هست. اکثر آسیب شناسان وندالیسم را عکس‌العمل‌های خصمانه و واکنش‌های کینه توزانه نسبت به برخی فشارها و تحمیلات می‌دانند که ریشه در ناملایمات، اجحاف‌ها، شکست‌ها و عقده‌های روحی آدم‌ها دارد.در بسیاری از نقاط جهان گاهی این تخریب گروهی و شدید مانند هولیگان‌های فوتبال انگلیس و دامنه تا مغازه‌ها، بانک‌ها و ... و گاهی فردی و در حد و اندازه خش انداختن روی ماشین های پارک شده در خیابان است. در کشور ما این پدیده غالباٌ به صورت فردی و از روی تفنن و یا با انگیزه‌های شخصی و در جهت خالی نمودن عقده های روانی انجام می‌گردد. مساله که می‌تواند با آموزش و بالا بردن فرهنگ‌ عمومی در راستای حذف این آسیب اجتماعی و تبعات منفی آن گام برداشت.

هیجانات روحی و خودنمائی

فریده صحرایی روانشناس و محقق اجتماعی معتقد است بخش اعظم پدیده «وندالیسم فرهنگی» در کشور ما توسط پسران بین 10 تا 25 سال انجام می‌پذیرد: « پرخاشگری یکی از مکانیزم‌های دفاع روانی برای تسلط بر محیط و کسب آرامش است. خشم و پرخاش زاده موقعیت‌های نامطلوب همانند ورشکستگی و فقر، دلتنگی و بی وفایی، درد و رنج، بیماری‌ها و …است. پرخاشگری در رویارویی با افراد با کتک و تحقیر و توهین و شکنجه و سرزنش‌های افراطی و … و در رویارویی با اشیاء با خرابکاری و ویرانگری نشان داده می‌شود. در صورت کسب معیارهای تعریف شده و تداوم و توالی کافی می‌توان در یک واژه پرخاشگری نسبت به افراد را “سادیسم” و پرخاشگری نسبت به اشیاء را وندالیسم نامید.»

صحرایی عمده دلایل وقوع این پدیده در کشور ایران را دو دلیل عمده می‌داند: اول از همه هیجانات روحی می‌تواند دلیل اصلی باشد. دلیل وندالیسم هر چه باشد، در شکل نهایی از یک هیجان روحی ناشی می‌شود که به صورت عصبانیت، پرخاشگری، عصیان جمعی و خودنمایی به تخریب می‌انجامد. دلیل دوم خودنمائی است. خودنمائی در گروه دوستان نیز در این حوزه آسیبی جدی است و بسیار پیش می‌آید که عده‌ای از محصلان سوار بر اتوبوس به پاره کردن روکش صندلی‌ها می‌پردازند یا در ایستگاه اتوبوس شیشه‌های جداره سرپناه را می‌شکنند تا قدرت بازو و جسارت خود را به رخ همسالان بکشند و جلب توجه و خودنمایی کنند.

چه باید کرد؟

اکثر کارشناسان علل وقوع وندالیسم را مجموعه‌ای به هم تنیده از عوامل مختلف فرهنگی و اجتماعی می‌دانند که در جامعه معضل بیکاری، پر نشدن اوقات فراغت و تخلیه نشدن هیجانات روحی نوجوانان، مهم ترین آنهاست. بنابراین کاهش هیجانات نامطلوب و هدایت و تخلیه بخشی از آن به اقتضای سن، موقعیت فردی و اجتماعی، فشارها و ناملایمات زندگی روزمره به وجود می‌آید، باید یکی از وظایف مهم دولت‌ها و نهادهای حکومتی باشد.همچنین با توجه به اینکه مهم ترین عامل در صیانت از آثار تاریخی افزایش آگاهی عمومی نسبت به ارزش آنهاست در حفاظت تنها شناخت علمی اثر کافی نیست و نوعی از شناخت همراه دوستی با آثار تاریخی- فرهنگی نیاز است که این شناخت را رسانه‌های دیداری، شنیداری و بویژه دیجیتال به عنوان یک فرضیه ملی از طریق جامعه پذیری و درونی کردن آیین‌ها، آداب و رسوم، تشریفات، عادت‌ها و سنت‌های اجتماعی می‌توانند به عموم جامعه منتقل کنند.در نهایت اطلاع‌رسانی درباره علل، نتایج و تبعات فردی و اجتماعی این آسیب اجتماعی یک ضرورت جدی محسوب می‌شود و می‌توان انتظار داشت افزایش آگاهی‌ها به کاهش مخاطرات و آسیب‌ها در این حوزه بینجامد.