حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
جریان شناسی غربزدگی از مشروطیت تا انقلاب اسلامی
1- انقلاب مشروطیت ، نمایانگر نخستین مواجهه مستقیم بین فرهنگ سنتی اسلام و غرب در ایران جدید است.
2- برای فهم و شناخت ماهیت و حقیقت جریان روشنفکری در ایران ، بیش از هر چیز باید به فهم و درک حقیقت «روشنفکری» و «روشنگری» در غرب نایل آمد. بینش روشنفکری به لحاظ نظری ، چیزی نیست مگر بیان آرای اومانیستی.
3- اندیشه های حقوق بشری و آزادی خواهی از متفکران اروپا که خود ضمنا نوعی آزادی و رستن از قیود و قوانین کلیسا به شمار می رفت و طبیعتا آنها را به قانون گذاری جدید و موضوعه بشری هدایت می کرد، بر روشنفکران ایرانی موثر افتاد و اینان را بیشتر شیفته مقررات غرب و آزادی خواهی نوین نمود. در همین دوره و پس از تحولات فکری جدید در غرب و انتشار آن در ایران ، غرب باوران بر آن شدند تا با پیروزی سیاست مشروطه در ایران به پیروی از غرب ، حاکمیت ملی ، اساس قوای مملکت و قانون گذاری تلقی گردد.
4- از نیمه دوم قرن نوزدهم میلادی ، استعمار غرب بر بسیاری از جهان اسلام چیرگی داشت و تسلط بر این کشورها تا برافروخته شدن آتش جنگ جهانی اول که به اوج خود رسیده بود، ادامه یافت . با اجرای این سیاست ، سلطه از طریق نفوذ لائیسم و حکومت «جدایی دین از سیاست» به جوامع اسلامی محقق شده بود.
5- از فعالیت های موثر روشنفکران از نیمه دوم سلطنت ناصرالدین شاه ، تشکیل جمعیت های سیاسی بود که انجمن خوانده می شدند و تا نهضت مشروطیت به سرعت گسترش یافتند که تا این زمان 140 انجمن و کلوب سیاسی در تهران دایر شد که مجموعا سی هزار عضو داشت. بنیانگذار انجمن های مزبور میرزا ملکم خان بود، و هدف از تشکیل آن ترویج اندیشه های اروپایی در ایران شمرده می شد.
6- اختلاف اندیشه ها، بتدریج عنصر متجدد را از روحانیان اصلاح طلب در مشروطه جدا ساخت ، و آن دو را در تمام حوادث آینده در برابر هم قرار داد.
7- مطبوعات از آغاز پیروزی نهضت مشروطه ، آزادانه هرچه می خواستند می نوشتند، پس از تصویب اصل «قانون مطبوعات» بی پرواتر شدند و حتی باورهای مذهبی مردم را مورد حمله قرار دادند و سبب اختلاف های فراوان شدند. رفته رفته همین روزنامه ها سبب شکست و نکبت اجتماعی و سیاسی مشروطه را شدند.
8- امتداد خط فکری غربگرایی مشروطیت در ایام انقلاب اسلامی ، به روشنی می رساند که بار دیگر دیدگاه های اومانیستی ، پلورالیسم دینی و قرائت های جدید از شریعت ، دیدگاه های فمینیستی ، لائیک ، سکولار و روشنفکری های افراطی باقیمانده از دوره مشروطه با اساس نظام دینی و خواسته مردمی (استقلال ، آزادی ، جمهوری اسلامی) در رویارویی سیاسی ، فکری شدید قرار گرفته و می کوشد همچون دوره مشروطه ، خط دیانت را به نام تغییرات جهان و اصلاحات ، و جامعه مدنی از ارزشهای جامعه دینی و احکام شریعت و سیاست دینی دور کند.
9- بزرگان دیانت ، حوزه های علمیه ، روشنفکران دینی و متعهد و متولیان فرهنگی و قاطبه پیروان دین را هشیاری لازم می طلبد که این جریان را منصفانه و عالمانه مورد نقد قرار دهند.
مهدی انصاری قمی - نوه دختری آیت الله میرزا محمدحسین نائینی
گفت و گو
