اتحاد شکننده عــربی

کشورهای بحرین، عربستان سعودی، مصر، امارات متحده عربی، یمن، لیبی و مالاوی اعلام کردند روابط دیپلماتیک خود با قطر را قطع می‌کنند. دولت بحرین دلیل قطع روابط با قطر را «حمایت از تروریسم» و دخالت در امور داخلی خود عنوان کرده است. عربستان سعودی با اعلام خبر قطع روابط دیپلماتیک با قطر اعلام کرده است که این تصمیم را در راستای «حفظ منافع ملی» خود اتخاذ کرده است. بنا به اعلام دولت عربستان قطع روابط با قطر برای حفاظت از «تروریسم و افراط‌گرایی» لازم بوده است. عربستان معتقد است که دولت قطر حامی اخوان‌المسلمین، داعش و القاعده است و دوحه را به پشتیبانی از شورشیان تحت حمایت ایران در شرق عربستان و در بحرین متهم کرده است.

دکتر رضا سیمبر، استاد دانشگاه معتقد است که وحدت عربی که درمورد آن سخنان زیادی گفته می‌شد با تحولات اخیر نشان داده شد که شعاری بیش نبوده است. وی درگفت‌وگو با جام‌سیاست در این زمینه به سوالاتمان پاسخ داده که می‌خوانید.

شکاف در اتحادیه عربی و تحریم قطر از سوی برخی کشورها را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

چند نکته روی این بحث وجود دارد،مولفه اول این است که اتحاد کشورهای عربی با این مسائل شکننده است و نشان‌ می‌دهد که بر پایه باطل تشکیل شده است،چیزی که اعراب در مباحث مربوط به سوریه و تحولاتی که در حمایت از تروریسم انجام دادند نشان‌دهنده این بود که دیر یا زود وحدت عربی شعاری بیش نخواهد بود. نکته دوم بحث زیاده‌خواهی‌های رژیم سعودی است که از زمان پهلوی تا انقلاب اسلامی ایران وجود داشته و همیشه خواستار این بوده که هژمونی یک طرفه و یک‌جانبه را در مباحث خلیج‌فارس داشته باشد که این هژمونی، رقبای مختلفی را برای عربستان سعودی ایجاد کرده است. البته تنگ‌نظری و نگاه محدود سعودی‌ها نسبت به مباحث منطقه، نشان می‌دهد که حتی متحدین خود در شورای همکاری خلیج‌فارس و منطقه را برنمی‌تابند. بر این اساس سیاست عربستان نشان می‌دهد که آنها دچار زیاده‌خواهی و سیاست انحصارگرایانه هستند. نکته سومی که جمهوری اسلامی ایران باید به آن توجه کند بحث حقانیت جمهوری اسلامی و صحیح بودن سیاست‌های منطقه‌ای کشور، در مباحث مبارزه با تروریسم و دوری از خشونت در منطقه است، چراکه ایران توانسته با اتکا به اقتدار منطقه‌ای خود تمامی مشکلات را حل و فصل نماید و نیازی به بازیگران و نیروهای خارج از منطقه ندارد. نکته دیگر این است که رژیم‌های منطقه، رژیم‌های منطقی نیستند و قطر و سعودی‌ها هر دو باطل هستند که به دلیل زیاده‌خواهی‌های متقابل خود به جان هم افتاده‌اند. قطری‌ها اخیرا زیاده‌خواهی‌هایی در مباحث منطقه‌ای داشتند و می‌خواستند خود را به عنوان کشور برتر مطرح کنند و مداخله‌جویی‌هایی در بحث‌های سیاست خارجی داشته و حتی قصد داشتند که مسابقات ورزشی جهانی را به منطقه بیاورند که این سیاست مورد قبول عربستان سعودی به دلیل سیاست انحصارگرایانه این کشور نبوده است. نکته دیگر این است که ما باید در دیپلماسی خود از تنشی که در میان کشورهای عربی به وجود آمده به نفع پیشبرد اهداف، در سیاست‌های منطقه‌ای و خاورمیانه‌ای استفاده کنیم و دیپلماسی و دستگاه سیاست خارجی ما بشدت در این روزها فعال باشد و از لحاظ تبلیغاتی و حجم فعالیت‌های دیپلماتیک بتواند به نحو احسن به نفع منافع ملی در منطقه چه خلیج فارس، چه منطقه و خاورمیانه عمل کند.

چشم‌انداز آینده در روابط خاورمیانه و منطقه را با توجه به تحولات اخیر چطور ارزیابی می‌کنید؟

همان‌طور که اشاره کردم این مردم منطقه هستند که باید سرنوشت خود را تعیین کنند. کشورهای عرب منطقه از یک پدیده سیاسی‌بازی رنج می‌برند که ضربه‌پذیری از درون یا شکنندگی از درون آنها را پاشیده و دیر یا زود علائم فروپاشی در اینها به واسطه تنازعات مابین خود یا به واسطه بحران‌های مشروعیت و هویتی که در داخل این کشور‌ها وجود دارد دیر یا زود تجلی پیدا خواهد کرد و روشن خواهد شد. این رژیم‌های خودکامه و غیرمردمی که به پایه‌ای متصل نیستند، شکنندگی از درون آنها را با بحران‌های جدی مواجه خواهد کرد و به یک مدیریت بحران نیاز دارند تا بتوانند بحران را کنترل و به خودشان بیایند، لذا باید تصمیم‌گیری را به مردم واگذار کنند و به مردم‌سالاری در رژیم‌های خود اهمیت بدهند و الگوی جمهوری اسلامی ایران را که از لحاظ مدل انتخاباتی برایشان می‌تواند مفید باشد پیاده کنند، البته خیلی بعید است با توجه به عقب‌افتادگی ذهنی که در سران این کشورها و وابستگی‌ آنها به بازیگران بیرون از منطقه وجود دارد چنین اتفاقی رخ دهد. کنش ادراکی این کشور‌ها باید تغییر پیدا کند و تا زمانی که کنش ادراکی در منطقه تغییر پیدا نکند، افق روشنی برای این رژیم‌ها نیست و متاسفانه هزینه آن را هم عمدتا مردم منطقه پرداخت خواهند کرد.

آیا شاهد یک برنامه‌ریزی از طرف عربستان برای انجام یک کودتا در قطر خواهیم بود؟

من کلمه بحران را استفاده کردم چون بستگی دارد چقدر بتوانند در مدیریت بحران موفق باشند. اگر نتوانند مولفه‌های بحران را کنترل کنند هر لحظه، بازخوردهایی که در بحران وجود دارد ممکن است به شکل‌های مختلف تجلی پیدا کند که این امر از اصلاحات شروع می‌شود تا به قولی به کودتا برسد، بنابراین بستگی دارد که چه مقدار در اتحادهای دیپلماتیک خودشان در بحران مدیریت بتوانند موفق بشوند.

ایران چطور می‌تواند قطر را با خود همراه کند؟

قطر کشوری نیست که خیلی بافت قابل اعتمادی برای جمهوری اسلامی داشته باشد. این کنشگری دستگاه دیپلماسی ماست که به انحای مختلف بتواند از آن استفاده کند. استفاده از اختلاف بین اینها به نحوی که بتواند دیدگاه‌های مشترکی نسبت به مسائل منطقه بین ما و قطر‌ی‌ها ایجاد کند که البته کار مشکلی است، می‌تواند از برگ‌های برنده کشور در مسائل منطقه‌ای باشد. این‌که کشورهای عرب خلیج‌فارس را متنبه کنیم که رژیم سعودی تنها به فکر منافع و هژمونی خودش در منطقه است، می‌تواند دیدگاه‌ مشترکی بین ما و کشورهای عرب منطقه از جمله قطر ایجاد کند.