اختیارات پلیس در تعقیب و تحقیق از متهمان

نیروهای انتظامی براساس قانون آیین دادرسی کیفری، جزئی از ضابطان دادگستری و در حقیقت، ضابط عام محسوب می‌شوند. براساس ماده 28 این قانون، «ضابطان دادگستری مأمورانی هستند که تحت نظارت و تعلیمات دادستان در کشف جرم، حفظ آثار و علایم و جمع‌آوری ادله وقوع جرم، شناسایی، یافتن و جلوگیری از فرار و مخفی شدن متهم، تحقیقات مقدماتی، ابلاغ اوراق و اجرای تصمیمات قضایی، به موجب قانون اقدام می‌کنند.»

تکالیف ضابطان دادگستری

براساس بخشی از ماده 29 قانون آیین دادرسی کیفری که به معرفی ضابطان دادگستری پرداخته است، ضابطان عام عبارتند از فرماندهان، افسران و درجه‌داران نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران که آموزش مربوط را دیده باشند.

ضابطان اولین مرحله در برخورد با متهم هستند و از این‌رو، توجه به حقوق متهم از سوی ضابطان یک اصل اساسی به‌شمار می‌رود. زمانی که متهمی از سوی ضابطان دادگستری دستگیر می‌شود، اولین حقی که باید از سوی ضابط به متهم یادآوری شود، حق برخورداری از وکیل است؛ همچنین ضابطان مکلفند حق سکوت را به متهم تفهیم کنند.

البته ضابطان در مقابل شاکی هم مسئولیت دارند و باید وی را از حق درخواست جبران خسارت، بهره‌مندی از خدمات مشاوره‌ای و معاضدت حقوقی آگاه کنند تا بتواند به راحتی حق خود را پیگیری و استیفا کند.

اگر متهمی در ساعت اداری دستگیر شود که فورا با تشکیل پرونده، باید به مرجع قضایی ارجاع شود اما در صورتی که ضابطان، متهمی را در خارج از وقت اداری، دستگیر کرده یا تحت نظر قرار داده‌اند، باید ظرف مدت یک ساعت، موضوع، دلایل اتهام، نشانی متهم و مسایلی از این دست را به دادستان یا قاضی کشیک اعلام کنند تا علاوه بر اطلاع دستگاه قضایی از این موضوع، خانواده متهم نیز از وضعیت وی آگاه شوند. بنابراین پلیس و نیروی انتظامی باید به متهم تحت نظر اجازه دهند با استفاده از تلفن یا هر وسیله ارتباطی دیگری، موضوع را به خانواده خود اطلاع دهد. همچنین در صورتی که متهم به ضابطان اعلام کند که نیاز به پزشک دارد، آنها مکلفند شرایط دسترسی به پزشک را برای او فراهم کنند، چرا که دسترسی به پزشک، از جمله حقوق متهم به شمار می‌رود.

شرایط بازجویی توسط ضابطان قضایی

ضابطان قضایی در راستای تعلیمات یا دستوراتی که از سوی مقامات قضایی داده می‌شود، برای کشف جرم و تکمیل تحقیقات مجاز به بازجویی از متهم هستند؛ البته بازجویی باید مطابق با قانون و با رعایت مقررات باشد.

بازجویی از متهم برای ساعت‌های طولانی ممنوع است و مدت بازجویی باید همراه با استراحت باشد؛ ضابطان مکلفند مدت زمان بازجویی و مدت استراحت بین بازجویی‌ها را در صورتجلسه بازجویی قید کنند. همچنین در مواردی که متهم دارای سواد خواندن و نوشتن است، باید مطالب عنوان‌شده در بازجویی، به دست‌خط خود متهم نوشته شده و توسط او امضا شود و گرفتن اثر انگشت از متهمی که سواد خواندن و نوشتن دارد، بی‌معنی است. البته اگر متهم بی‌سواد باشد، ضابط باید مفاد برگه بازجویی را برای متهم قرائت کرده و در پایان اثر انگشت وی را در پایین برگه جلب کند.

بازجویی باید با حفظ کرامت انسانی و رعایت حقوق شهروندی متهم صورت گیرد و براساس قانون آیین دادرسی کیفری، استفاده از کلمات توهین‌آمیز و طرح سوالات خارج از موضوع اتهام ممنوع است. همچنین بازجو حق پرسش درباره زندگی شخصی یا مسائل فردی متهم را که خارج از موضوع جرم است، ندارد.

رسیدگی به تخلفات ضابطان

ضابطان درخصوص جرایم مشهود، حق بازداشت متهم را دارند، البته نگهداری متهم بیش از مدت
24 ساعت ممنوع بوده و ضابطان مکلفند حداکثر ظرف 24 ساعت، متهم و پرونده وی را جهت تعیین تکلیف به مرجع قضایی ارسال کنند. درخصوص جرایم غیرمشهود، ضابطان به هیچ‌وجه راسا حق ورود و بازداشت متهم را نداشته و ابتدا باید از مقام قضایی کسب تکلیف کرده و سپس وارد شوند.

گرچه در برخی فیلم‌ها یا سریال‌ها نشان داده می‌شود که به محض تحت نظر قرار گرفتن متهم در کلانتری، خانواده وی با در دست داشتن یک «سند» برای آزادی وی مراجعه می‌کنند، اما باید دانست که صدور قرارهای تامین کیفری و اخذ تامین از متهم، تنها در صلاحیت مقامات قضایی بوده و به هیچ عنوان در اختیار پلیس یا سایر ضابطان قضایی نیست.

در نهایت باید اینگونه گفت که براساس ماده 63، هر عملی که بر خلاف موازین گفته شده در بالا انجام شود، تخلف بوده و موجب محکومیت مرتکب به 3 ماه تا یک سال انفصال از خدمات دولتی خواهد بود و حتی ممکن است علاوه بر تعقیب انتظامی و اداری، فرد متخلف مورد تعقیب کیفری نیز قرار گیرد.

شاهرخ صالحی‌کرهرودی - کارشناس ارشد حقوق خصوصی