حیوانات، بی‌پناه در باغ‌وحش‌های غیراستاندارد

در این گیر و دار اگر حادثه‌ای نیز اتفاق نیفتد، نامناسب بودن محل نگهداری و تغذیه گونه‌های جانوری به مرور زمان مرگ آنها را جلو می‌اندازد تا در کشورمان همچنان از باغ‌وحش‌ها به عنوان اسارتگاه یا کشتارگاه حیات وحش یاد شود، این در حالی است که باغ‌وحش‌ها ساخته می‌شوند تا نیازهای آموزشی، حفاظتی و تحقیقاتی دنیای امروز را برآورده کنند.

مراکز نگهداری از حیوانات را باید جزیره‌های فراموش شده‌ای دانست که هرازگاهی به دلیل وقوع خبرهای ناگوار پایشان به روزنامه‌ها باز می‌شود، اما آشفته‌بازار آنها پس از مدتی بین خبرهای ریز و درشت دیگر از یاد می‌رود.

فرقی نمی‌کند باغ پرندگان باشد یا چند قفس کوچک و کثیف که به آن عنوان باغ‌وحش داده‌اند، این روزها در بیشتر مراکز نگهداری حیوانات توجه به حقوق حیوانات و اهمیت حفظ و معرفی درست آنها به شهروندان کم‌اهمیت‌ترین دغدغه برخی مسئولان است.

برخی کارشناسان معتقدند این شرایط نامناسب سال‌هاست بر مراکز نگهداری حیوانات حاکم است، چراکه برای کمتر دولتی توجه به این مهم در اولویت بوده است.

هوشنگ ضیایی، استاد دانشگاه و کارشناس حیات وحش در گفت‌وگو با جام‌جم تاکید می‌کند: در کشورمان به سر و سامان دادن به مراکز نگهداری از حیات وحش
اهمیتی داده نمی‌شود.

چرا باغ‌وحش مهم است؟

کارشناسان درباره این که چرا دولتمردان باید به مراکز نگهداری از حیات وحش اهمیت بدهند، دلایل زیادی را مطرح می‌کنند. برای نمونه آنها به نقش آموزشی باغ‌وحش‌ها اشاره می‌کنند، زیرا چنانچه کودکان و نوجوانان از باغ‌وحش‌های استاندارد و مناسب بازدید کنند، دید مناسبی از اهمیت حفظ گونه‌های جانوری به دست می‌آورند و در آینده برای حفظ محیط زیست و حیات وحش تلاش بیشتری خواهند کرد.

افزون بر این مراکز نگهداری از حیات‌وحش چنانچه مطلوب باشند می‌توانند بخشی از اوقات فراغت خانواده‌ها را نیز پوشش بدهند، زیرا در زندگی ماشینی امروز یکی از دغدغه‌های افراد استفاده از هر فرصتی برای پناه بردن به طبیعت است، بنابراین در چنین شرایطی باغ‌وحش‌ها می‌توانند یکی از نیاز‌های شهروندان را برطرف کنند.

علاوه بر چنین نیازهایی باید به نقش نگهداری از گونه‌های نادر نیز اشاره کرد. ضیایی در این باره توضیح می‌دهد: امروز در دنیا از باغ‌وحش‌ها به عنوان محلی برای نگهداری از گونه‌های نادر و در خطر انقراض یاد می‌کنند در واقع کارشناسان در این مراکز تلاش می‌کنند شرایط را برای زاد و ولد این گونه‌ها فراهم کنند تا آنها را از خطر انقراض نجات دهند.

علاوه بر این موارد کارشناسان از جنبه‌های تحقیقاتی مراکز نگهداری از حیات وحش نیز یاد کرده و می‌گویند در باغ‌وحش‌ها می‌توان اطلاعات مناسبی از گونه‌های جانوری به دست آورد از طول زمان بارداری بگیرید تا مسائل ژنتیکی.

باغ‌وحش‌های کم‌سود و مطرود

مراکز نگهداری از حیات وحش در کشورمان سوابق خوبی ندارند و بیشتر شهروندانی که تجربه بازدید از آنها را دارند مشتاق بازدید مجدد از آنها نیستند، البته در این بین هستند باغ‌وحش‌هایی که تلاش می‌کنند به شرایط مطلوب برسند، اما نامناسب بودن حمایت‌های دولت سبب می‌شود آنها به این هدف نرسند.

کارشناسان از سودآور نبودن باغ‌وحش‌ها به عنوان یکی از علل اصلی نامناسب بودن باغ‌وحش‌ها یاد می‌کنند، زیرا این مراکز آن طور که باید نتوانسته‌اند بازدیدکننده جذب کرده و از این راه درآمد مناسبی به دست بیاورند.

ضیایی در این باره خاطرنشان می‌کند: باغ‌وحش‌ها خیلی سودآور نیستند و مدیران برخی از آنها با صراحت می‌گویند اگر در زمینی که آنها برای ایجاد باغ‌وحش هزینه کرده‌اند سوله بسازند و اجاره دهند درآمد بیشتری کسب خواهند کرد.

این شرایط سبب شده آنها در پرداخت حقوق کارکنان و تهیه خوراک برای گونه‌های جانوری خود با مشکل روبه‌رو شوند.

بنابراین بیشتر مدیران مراکز نگهداری از حیات وحش کشور ترجیح می‌دهند به جای استفاده از متخصصان این حوزه از کارگران ساده بهره ببرند در نتیجه این روزها افرادی که مسئول نگهداری از گونه‌های جانوری در باغ‌وحش‌ها هستند با دادن اطلاعات غلط به بازدیدکنندگان سبب ترس و نفرت افراد نسبت به گونه‌های جانوری می‌شوند.

این در حالی است که در کشورهای موفق در کنار به‌کارگیری افراد متخصص، از افراد دواطلب نیز استفاده می‌شود تا به این شکل از هزینه‌های نگهداری گونه‌های جانوری کاسته شود و بتوان شرایط باغ‌وحش‌ها را ارتقا داد.

مجوز به باغ‌وحش می‌رود

هرچند شرایط مراکز نگهداری از حیات وحش در کشور هنوز با شرایط ایده‌آل فاصله دارد، اما نمی‌توان منکر این شد که در سال‌های اخیر شرایط برخی مراکز نگهداری از حیوانات اندکی بهتر شده، زیرا از حدود 70 مرکز نگهداری از حیات وحشی که در کشور وجود دارد تا چند سال پیش مراکز انگشت‌شماری از سازمان حفاظت محیط زیست مجوزهای لازم را گرفته بودند، اما آن طور که امیر حسین داداشی، رئیس اداره ساماندهی و هماهنگی امور مناطق سازمان محیط زیست در گفت‌وگو با جام‌جم اظهار می‌کند اکنون حدود 70درصد این مراکز از محیط زیست مجوز گرفته‌اند.

در واقع این مراکز باید به دستورالعمل و ضوابطی که برای آنها در نظر گرفته شده عمل کنند تا بتوانند مجوز‌ها را به دست بیاورند.

داداشی درباره شرایطی که مراکز نگهداری از حیات وحش باید به آن توجه کنند، می‌گوید: نحوه طراحی مرکز، فضای سبز آن، راه‌های ارتباطی، میزان آلودگی خاک و آب و نکات بهداشت برخی از شرایطی هستند که باید مورد توجه قرار گیرند، زیرا اگر از سوی مسئولان مراکز نگهداری از حیات وحش رعایت نشود، مجوزی به آنها تعلق نخواهد گرفت.

در کشور ما مراکزی هستند که قبلا ساخته شده و این دستورالعمل‌ها را رعایت نکرده‌اند به همین سبب سازمان حفاظت محیط زیست آنها را برای گرفتن مجوز فراخوانده است.

به این ترتیب سازمان حفاظت محیط‌زیست برای استانداردسازی مراکز نگهداری از حیات وحش تلاش می‌کند و در صورتی که مرکزی نتوانست از عهده اجرای دستورالعمل‌های در نظر گرفته شده برآید، تعطیل خواهد شد.

داداشی یادآور می‌شود: مراکزی که به دلیل استاندارد نبودن تعطیل می‌شوند باید گونه‌های جانوری‌شان را در اختیار دیگر مراکز بگذارند.

این در حالی است که برخی کارشناسان معتقدند نظارت‌های صورت گرفته بر باغ‌وحش‌ها مناسب نیست به همین دلیل گونه‌های جانوری در این مراکز به دلیل پیش‌پاافتاده‌ترین مسایل آسیب‌های جبران‌ناپذیری می‌بینند. افزون بر این آنها از برخی مراکز نگهداری حیات وحش به عنوان محلی برای قاچاق گونه‌های جانوری یاد می‌کنند. به همین دلیل به نظر می‌رسد بازرسان سازمان حفاظت محیط‌زیست باید نظارت بیشتری بر این مراکز داشته باشند.

غریبه با زیستگاه

کارشناسان ایرادهای زیادی از مراکز نگهداری از حیات وحش کشور می‌گیرند؛ از نامناسب بودن قفس‌ها گرفته تا آگاه نبودن کارکنان این مراکز، اما آنچه کمتر در این بین به آن توجه می‌شود شبیه‌سازی محل نگهداری گونه‌های جانوری با زیستگاه‌های طبیعی آنها و حتی در نظر گرفتن فضای کافی و مناسب با توجه به گونه جانوری است.

محمد کرمی، رئیس اداره نظارت بر امور حیات‌وحش اداره کل حفاظت محیط‌ زیست استان تهران در گفت‌وگو با جام‌جم یادآور می‌شود: برای نگهداری از هر گونه جانوری باید استاندارد‌های خاصی رعایت شود. برای نمونه با توجه به نوع گونه هنگام ساخت محل نگهداری از آن باید نکات ویژه‌ای را در نظر گرفت.

به عنوان مثال در باغ‌های پرندگان باید فضای لازم برای پرواز یا آب‌تنی گونه‌ها در نظر گرفته شود. علاوه بر این کارشناسان معتقدند برای نگهداری از گربه‌سانی مانند ببر به محلی نیاز است که 8 برابر بدن حیوان فضا داشته باشد تا امکان تحرک از گونه گرفته نشود، این در حالی است که باید محل نگهداری از این گونه باید از نور کافی نیز برخوردار باشد.

کرمی ادامه می‌دهد: سازمان حفاظت محیط زیست به همراه دامپزشکی بر مراکز نگهداری از حیات وحش نظارت می‌کنند. آن طور که رئیس اداره نظارت بر امور حیات‌وحش اداره کل حفاظت محیط‌ زیست استان تهران می‌گوید: در تهران حدود 15 مرکز نگهداری از حیات وحش وجود دارد و بازرسان محیط زیست هر هفته به این مراکز رفته و از نحوه نگهداری گونه‌های جانوری در آن گزارش تهیه می‌کنند.

با توجه به نظر کارشناسان و هشدارهایی که فعالان حقوق حیوانات درباره شرایط نگهداری از گونه‌های جانوری در مراکز نگهداری از حیات وحش می‌دهند باید از مسئولان خواست با حمایت بیشتر از این مراکز زمینه را برای درآمدزایی بیشتر آنها فراهم کنند، علاوه براین می‌توان با حمایت از بخش خصوصی و در نظر گرفتن تسهیلات خاص برای آنها مقدمات ساخت پارک‌های حیات وحش را نیز در کشور فراهم کرد تا به این شکل به اهداف اصلی ساخت باغ‌وحش دست یافت.

طرح فراموش شده

ساخت پارک حیات وحش در پارک پردیسان را باید یکی از طرح‌های فراموش شده دانست، چراکه براساس طرحی که سال 53 یا 54 مطرح شد قرار بود این پارک به یکی از بزرگ‌ترین پارک‌های حیات وحش منطقه بدل شود.

هوشنگ ضیایی، نویسنده کتاب «پستانداران ایران» در این باره توضیح می‌دهد: قرار بود گونه‌های جانوری دراین پارک در محیط نیمه‌طبیعی خود باشند، به این شکل که در شمال پارک پردیسان زیستگاه هیرکانی و جنگل‌های شمال با حیوانات خاص آن منطقه مانند مرال و شوکا شبیه‌سازی شود. در وسط پارک نیز محلی برای مناطق کویری با گونه‌هایی مانند گور ایرانی و یوزپلنگ پیش‌بینی شده بود و در جنوب پارک نیز قرار بود آکواریومی بزرگ با گونه‌های جانوری خلیج فارس ساخته شود، اما این طرح چند سال است به فراموشی سپرده شده و شرایط به گونه‌ای است که برای حفظ این پارک نیز تلاش‌های زیادی صورت گرفته زیرا تاکنون برای فروش اراضی این پارک اقداماتی صورت گرفته است.

حادثه در باغ‌وحش

حادثه‌های زیادی تاکنون در مراکز نگهداری حیات وحش کشور رقم خورده است؛ حادثه‌هایی که در آن گونه‌های جانوری و بازدیدکنندگان آسیب دیده‌اند. در این گزارش به مرور برخی از آنها پرداختیم.

قتل گوزن باردار

فروردین 95، خبر مرگ گوزن زرد ایرانی باردار در باغ‌وحش کاسیت خرم‌آباد خبرساز شد و برخی مسئولان بیماری تب برفکی و سنگ پراکنی از سوی بازدیدکنندگان را علت مرگ گوزن مطرح کردند.

قطع انگشت پا

مهر 93، سهل‌انگاری والدینی که کودک خود را به محل نگهداری گورخرهای باغ‌وحش ارم بیش از حد نزدیک کرده بودند سبب شد یکی از گور‌ها پای کودک را گاز گرفته و سبب قطع شدن انگشت پای او شود،البته در این حادثه نمی‌توان کم‌توجهی ماموران باغ‌وحش را نیز نادیده گرفت.

چشم شیر مهم نیست

اردیبهشت 93، عفونت چشم یک قلاده شیر در باغ‌وحش زابل آنقدر جدی گرفته نشد که در نهایت کارشناسان مجبور به تخلیه چشم شیر شدند. نبود اسلحه و گلوله بیهوشی نیز از علت‌های تاخیر در درمان شیر بود.

مرگ مارال فراری

دی 92، خبر مرگ مارالی که از باغ‌وحش درنای ارومیه فرار کرده بود، بار دیگر شرایط نامناسب باغ‌وحش‌های کشور را مطرح کرد.

جدال مرگبار 2 شیر

آبان 92، جدال دو شیری که در قفس نامناسب با فضای محدود نگهداری می‌شدند با مرگ یکی از آنها پایان یافت، نبود اسلحه و گلوله بیهوشی و توجه نکردن به فضای محدود قفس سبب این حادثه شد.

کشتار مشمشه

دی 89، شیوع بیماری مشمشه در باغ‌وحش ارم سبب مرگ یک قلاده ببر سیبری و 14 قلاده شیر این مجموعه شد.

مهدی آیینی

جامعه