از نظرسنجی‌های علمی تا نظرخواهی‌های اینترنتی

حکایت برخی از سایت‌ها و خبرگزاری‌ها هم که این روزها برای همراه نشان دادن نظر عموم مردم و مخاطبان با دیدگاه‌‌ها و خطوط فکری‌شان و تخریب خدمات دیگران، اقدام به تعبیه نظرسنجی‌های مختلف در صفحه اصلی‌شان می‌کنند، مصداق همان عبارت دوست یاد شده ماست، با این تفاوت که او به مصداق «ادخال السرور فی قلب المؤمن» و برای رفع خستگی، طنازی می‌کرد و اینان اهداف از پیش تعیین‌ شده خود را دنبال می‌کنند و با طراحی سوالاتی محدود و پاسخ‌هایی بسته، از کلیک‌های کاربرانی محدود برای تائید دیدگاه‌ها و تعمیم آن به جامعه و فرافکنی رویکردهای سیاسی و اجتماعی‌شان بهره‌ می‌گیرند، اما چرا چنین به‌اصطلاح نظرسنجی‌هایی، قابل اتکا نیست و نمی‌توان به آنها استناد کرد؟

در واقع، نظرسنجی را باید نوعی روش تحقیق پیمایشی دانست که در آن دیدگاه گروهی از مردم درباره یک موضوع خاص مورد بررسی و مطالعه قرار می‌گیرد و برای اجرای آن، تعدادی سوال درباره موضوع مورد نظر طراحی و نظر و دیدگاه نمونه‌ای از افراد جامعه درباره آنها پرسیده می‌شود، اما این تعریف که مطابق با منابع حوزه ارتباطات و رسانه، تعریفی علمی از نظرسنجی به‌شمار می‌رود، نظرسنجی‌های اینترنتی امروزی را که در بسیاری از سایت‌ها بدون در نظر گرفتن مکانیزم علمی آن انجام می‌شود، از گردونه نظرسنجی‌های علمی و معتبر خارج می‌سازد. به‌عبارت دیگر، نظرسنجی‌های علمی و تحقیقاتی شرایط و زمینه‌هایی دارد که اغلب نظرسنجی‌های اینترنتی که این روزها در سایت‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرند، فاقد آن مقدمات و لوازم هستند. برای مثال، بنا به دلایل متعدد از جمله دسترسی‌نداشتن عموم مردم به اینترنت یا محدودیت کاربران فعال یک خبرگزاری یا سایت، نمونه کاربران اینترنتی که در جایگاه پاسخگویان نظرسنجی قرار می‌گیرند، هیچگاه معرف عموم و اکثریت جامعه نیستند و حتی گاه به‌دلیل خط‌ مشی و اهداف مشخص آن خبرگزاری و سایت، ممکن است اقلیتی خاص و همسو با آن رسانه مجازی باشند. نقص دوم این نظرسنجی‌ها یا به‌ تعبیر نگارنده «نظرخواهی‌های اینترنتی» تعداد کم سوالات (اغلب تک‌سوالی با پاسخ‌های چند گزینه‌ای) است که غالبا هم به‌دلیل تخصص نداشتن طراحان یا انگیزه‌هایی خاص، همان سوال‌های محدود نیز مطابق با اصول طراحی سوالات یک نظرسنجی علمی، تهیه نمی‌شوند و بنابراین از نظر نتیجه‌گیری علمی نیز به اصطلاح منطقیون، عقیم و نامعتبرند. در حالی که طراحی سوالات متعدد که دربرگیرنده متغیرها و شاخص‌های گوناگون و متوجه شرایط و ویژگی‌ها و زوایای ذهنی پاسخگویان باشد، از شرایط و لوازم اصلی یک نظرسنجی پیمایشی معتبر به‌شمار می‌رود.

از این‌روست که کارکرد و نتیجه یک پیمایش و نظرسنجی علمی، کلان و قابل اتکا و اعتماد است، اما نظرخواهی‌های اینترنتی، در اغلب موارد کارکردی تبلیغاتی، جزءنگر و شخصی دارند و نهایتا برای نظرسنجی‌های داخلی و تبلیغاتی همان سایت یا مجموعه مرتبط با آن، قابل استفاده و بهره‌برداری‌اند.

دلیل نگارش این یادداشت، افزایش نظرخواهی‌های اینترنتی اجتماعی و سیاسی در آستانه دو انتخابات مهم مجلس خبرگان و مجلس شورای اسلامی است؛ دو رویداد مهم که همه رسانه‌ها نقش اثرگذاری در ایجاد شور و نشاط و حضور و مشارکت حداکثری مردم در آن دارند. بدیهی است دغدغه نگارنده این مطلب، نفی نظرخواهی‌ها و نظرسنجی‌های اینترنتی نیست، بلکه نقدی است برای عملکرد آنان که با زیر پا گذاشتن اصول اخلاقی، به جای ایجاد تضارب‌آرا و انعکاس اندیشه‌ها و افکار گوناگون موجود در جامعه که وظیفه هر رسانه‌ای در مقطع کنونی است، از چنین ابزارهایی برای تعمیم و فرافکنی افکار و دیدگاه‌هایشان استفاده می‌کنند و چون در «نظرسنجی‌ها» حامیانی در میان مردم نمی‌یابند، برای رسیدن به اهداف سیاسی و جناحی خود اقدام به «نظرسازی» می‌کنند؛ حتی اگر به قیمت تخریب افراد و گروه‌های مختلف و تضعیف همدلی آحاد و گروه‌های جامعه باشد.

محمدرضا سالاریان

پژوهشگر رسانه