شتابی از جنس مغناطیس

تنها شاید اگر از فاصله چند کیلومتری به قطارهای امروزی و نمونه‌هایی که چند دهه پیش حرکت می‌کردند نگاه کنیم به زحمت بتوان تفاوتی در ظاهر آنها پیدا کرد، اما واقعیت این است که قطارهای تندروی امروزی، بویژه آنهایی که یک دهه اخیر طراحی و روانه ریل‌های فولادی شده‌اند، دنیایی متفاوت از گذشته هستند. در ساخت قطارهای تندرویی که حداکثر سرعتشان حتی به بیش از 350 کیلومتر بر ساعت نیز می‌رسد از پیشرفته‌ترین فناوری‌های ارتباطاتی و ساختارسازی هزاره سوم استفاده شده است. البته این نگرش نه‌تنها به قطارها بلکه به زیرساختارهای ریلی ازجمله تونل‌ها نیز مربوط می‌شود بخصوص آنجا که در قلب پرهزینه‌ترین پروژه ساختارسازی اروپا یعنی تونل «مانش» که در زیردریایی به همین نام احداث شده از پیشرفته‌ترین قطارهای تندروی جهان استفاده می‌شود.

بهترین قطارهای دنیا

اگر منظورمان از بهترین قطارهای دنیا همان پیشرفته‌ترین‌ها باشد به سریع‌ترین‌ها می‌رسیم. در حقیقت تمام تلاش‌هایی که در نیم قرن گذشته برای توسعه سیستم حمل و نقل ریلی در سراسر جهان صورت گرفته بر افزایش سرعت حرکت قطارها متمرکز بوده و به جرات می‌توان گفت کاستن از آلاینده‌های کربنی و به تبع آن کمک به تلاش‌های ارتقادهنده کیفیت محیط زیست در جایگاه بعدی قرار می‌گیرد.

اروپای غربی، آمریکا و اکنون آسیا یکی از سه ضلع مثلث فناوری ساخت تندروترین قطارهای دنیا را در اختیار دارند. ژاپن به عنوان کشوری که پس از جنگ جهانی دوم در بسیاری از صنایع و بویژه صنایع زیرساختی و مادر نظیر توسعه سیستم حمل و نقل ریلی حرکت جهش واری داشته است از هم اکنون روی طراحی و ساخت قطار تندرویی کار می‌کند که از سال 2027 به بعد مسافران را با حداکثر سرعت خیره‌کننده 499 کیلومتر بر ساعت میان دو شهر پرجمعیت ناگویا و توکیو جابه‌جا خواهد کرد. دو نکته قابل توجه در این میان به چشم می‌خورد؛ حرکت این قطار به صورت روزمره و نه نمایشی خواهد بود و نکته مهم‌تر این که مبتنی بر فناوری «تعلیق مغناطیسی» (Maglev) به سرویس‌دهی خواهد پرداخت. در آن زمان (سال 2027) ژاپن دارای سریع‌ترین قطار جهان خواهد بود که با فناوری تعلیق مغناطیسی حرکت می‌کند، فناوری نوینی که مهم‌ترین پیامد ارزشمند آن توسعه پاک و کم سر و صدای سیستم حمل و نقل ریلی خواهد بود.

در حال حاضر این عنوان به چینی‌ها اختصاص دارد. قطار برقی شانگهای که آن هم به صورت تعلیق مغناطیسی حرکت می‌کند قابلیت رسیدن به حداکثر سرعت 501 کیلومتر بر ساعت را نیز دارد، اما نه به صورت حرکت روزمره. این قطار همه روزه با سرعت 431 کیلومتر بر ساعت در حد فاصل فرودگاه بین‌المللی «پودونگ» و شهر همیشه شلوغ شانگهای در تردد است.

این در حالی است که در کلاس پایین‌تری از فناوری قطارهای برقی یعنی قطارهایی که با استفاده از قلاب‌های مخصوص به کابل‌های برق متصل می‌شوند بسیاری از قطارهای تندرو در گوشه و کنار جهان بویژه اروپا و سراسر آسیا در حرکت هستند که سرعت میانگین (روزمره‌شان) بندرت از 370 یا 380 کیلومتر بر ساعت تجاوز می‌کند. قطار CRH380A چین که هم‌اکنون دومین قطار برقی سریع جهان به شمار می‌آید در زمره این دسته از فناوری‌ها جای می‌گیرد که گرچه در جریان یک برنامه آزمایشی در سال 2010 به حداکثر سرعت 486 کیلومتر بر ساعت نیز رسید، اما اگر قرار باشد برای سال‌های طولانی به سرویس‌دهی مشغول باشد در نهایت با سرعت 380 کیلومتر بر ساعت روی ریل‌های فولادی حرکت می‌کند. درحقیقت می‌توان گفت با ورود فناوری تعلیق مغناطیسی به دنیای سیستم‌های ریلی، آنچنان تحولی در این صنعت ایجاد شده که اهمیت آن را می‌توان معادل کل پیشرفت‌های حاصل شده در یک قرن اخیر در سیستم حمل و نقل ریلی جهان به شمار آورد.

اما نگاهی به آمار و ارقام کتاب رکوردهای جهانی گینس نشان می‌دهد عنوان سریع‌ترین قطاری که تاکنون روی ریل حرکت کرده به قطار پیش ساخته تعلیق مغناطیسی MLX01 ژاپن تعلق دارد که در جریان یک برنامه آزمایشی به حداکثر سرعت 581 کیلومتر بر ساعت نیز رسید. چهار سال بعد یعنی سال 2007 اتفاق هیجان‌انگیز دیگری در فرانسه روی داد. مهندسان این کشور قطار برقی ـ که البته به صورت برقی ـ سنتی و نه تعلیق مغناطیسی ـ حرکت می‌کند را مورد آزمایش قرار دادند که تا 575 کیلومتر بر ساعت سرعت دارد. با این حال به نظر می‌رسد جهش‌های صورت گرفته به واسطه فناوری تعلیق مغناطیسی بزودی پرونده قطارهای برقی ـ سنتی را برای همیشه ببندد.

تونل‌هایی که قطارها را به زیر آب می‌برند

اگر قرار باشد به دو تحول بزرگ در صنعت خطوط ریلی جهان طی نیم قرن اخیر اشاره کنیم قطعا دو گزینه تعلیق مغناطیسی و تونل‌های زیردریایی، بهترین گزینه‌ها خواهند بود. با شنیدن «تونل زیر دریا» به سرعت نام «مانش» در ذهن تداعی می‌شود، تونلی به طول حدود 51 کیلومتر که فرانسه و انگلیس را از زیر دریای مانش به یکدیگر متصل می‌کند. در قلب این تونل که با هزینه‌ای بیش از 22 میلیارد دلار رسما سال 1994 در کاله فرانسه افتتاح شد سیستم ریلی دیده می‌شود که قطارها طی 20 دقیقه آن را طی می‌کنند. به این ترتیب مدت زمان سفر از پاریس تا لندن و برعکس تا سه ساعت کاهش می‌یابد. تونل مانش که حتی از آن به عنوان یکی از عجایب هفتگانه دنیای مدرن نیز یاد می‌شود در عمق زیر 40 متری بستر دریای مانش ساخته شده و دارای دو خط حمل و نقل برای قطارها و خودروهاست. گفته می‌شود اکثر تجهیزات بزرگی که برای حفر این تونل به کار گرفته شده بودند ابعادی به درازای زمین فوتبال داشتند.

اما مانش تنها تونل زیردریایی چشمگیر جهان به شمار نمی‌آید. تونل زیرزمینی «سیکان» ژاپن که ساخت آن سال 1988 پایان یافت و جزیره هونشو را به جزیره گردشگری هوکایدو متصل می‌کند هم‌اکنون به عنوان طولانی‌ترین تونل خط‌آهن کشیده شده جهان به شمار می‌آید. با این حال انتظار می‌رود این عنوان هم در چند سال آینده به کشور دیگری داده شود. اگر همه چیز براساس برنامه‌های تعیین شده پیش رود تونل زیرزمینی «گاتهارد» سوئیس این عنوان را سال 2016 از چشم بادامی‌ها خواهد گرفت.

اما باز هم در شرق آسیا اتفاقاتی از این نوع در حال انجام است. مهندسان چینی برنامه‌ای طولانی‌مدت برای ساخت آنچه که طولانی‌ترین تونل زیردریایی جهان نامیده می‌شود روی کاغذ دارند. این تونل شهر بندری دالیان را به یانتایی در ساحل شرقی این کشور متصل می‌کند و جالب این که سفر 8 ساعته 1400 کیلومتری را به کمتر از 40 دقیقه کاهش می‌دهد. این تونل 124 کیلومتر طول خواهد داشت و با هزینه‌ای بالغ بر 22 میلیارد دلار از سال 2016 آغاز و تا یک دهه ادامه خواهد داشت.

مهدی پیرگزی ‌/‌ جام‌جم