رایزن سابق فرهنگی ایران در ترکیه:
مولانا برای ترکها هویتساز است
سهشنبهای که گذشت، روز بزرگداشت مولانا یکی از شخصیتهای بزرگ و جاودان زبان فارسی بود. چند سالی است انتقادهایی از سوی محافل علمی و فرهنگی ما نسبت به استفاده کشور ترکیه از شخصیت مولانا مطرح میشود.
گفتوگویی با ابوالحسن خلجمنفرد رایزن سابق فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در ترکیه انجام دادهایم تا برای ما از جایگاه مولانا در ترکیه بگوید.
بسیاری در داخل کشور به جایگاهی که مولانا در میان ترکها یافته، واکنشهای منفی نشان دادهاند، بگذارید ابتدا بپرسم، ترکها به مولانا چگونه مینگرند؟
مولانا جلالالدین رومی برای ترکها یک شخصیت معنوی الهامبخش است. مردم ترکیه مسلمانند، اعتقاد دینی دارند و به عرفان اسلامی علاقهمندند و در این بین مسلمانان سنی، به تصوف و عرفان اسلامی تمایل بیشتری دارند؛ آن هم به دلیل این که با ایرانیها در تعامل بودند. هیچگاه ترکها به سلفیگری و وهابیت گرایش نداشتند. مولانا به عنوان سرچشمه حکمت و معرفت و اخلاق اسلامی در آنجا دیده میشود و برای بالابردن سطح معرفت دینی مردم ترکیه از اندیشههای او بهره میگیرند.
به طور مصداقی، در ترکیه چه اقداماتی در این زمینه صورت میگیرد؟
سالانه میلیونها نفر از مردم ترکیه به زیارت مرقد او در قونیه میروند. مرقد مولانا بیش از دیگر اماکن مذهبی در ترکیه مورد زیارت قرار میگیرد. پس از او شخصیت دیگری است به نام حاجی بکتاش ولی که از بزرگان علوی در ترکیه و عارف برجستهای بوده است.
از آنجا که مولانا عنصری هویتبخش است، دولت ترکیه نیز برای شخصیت مولانا جایگاه رفیعی قائل است. آثار مولانا به زبان ترکی ترجمه میشود و مؤسسات و مراکز تحقیقات بسیاری در ترکیه ایجاد شده و داستانهای مولانا به ترکی منتشر میشود، حتی به شکل کتاب کودکانه.
ولی نگاه منتقدان ما بیشتر معطوف استفاده گردشگری از شخصیت مولاناست.
ترکیه کشوری توریستی است و از همه ظرفیتهای موجود خود برای گسترش صنعت گردشگری که یکی از منابع اصلی درآمد آن است استفاده میکند. مولانا هم ظرفیت فوقالعادهای برای آنها دارد، هم از نظر گردشگری داخلی و هم از نظر گردشگری خارجی. آنها از همه روشهای نوین و مؤثر برای جذب توریست از همه کشورهای غربی و شرقی سود میجویند. دغدغه تمام مقامات ترک در سالهای گذشته توسعه مجموعه مولانا در قونیه بوده که به شکل قابل توجهی آن را توسعه دادهاند تا پذیرای جهانگردان از همه دنیا باشند. هتلهای زیادی در قونیه ساخته شده و در طول سال شبهای شنبه مراسم رقص سماع برگزار میشود و تعداد زیادی برای تماشای آن میآیند. بماند این که رقص سماع در ترکیه حالتی حرفهای و نمایشی به خود گرفته و یک برنامه معنوی و فلسفی نیست. اگرچه همین برنامه اثر خود را دارد و بسیاری را به خود جلب میکند. در همین مراسم مناجات و اشعاری به زبان فارسی خوانده میشود و هنوز رگههای زبان فارسی در این مراسم مشهود است.
ترکها برای نکوداشت مولانا چه مراسمی در طول سال برگزار میکنند؟
در طول سال برنامههای متعددی برای نکوداشت مولانا در ترکیه برگزار میشود. برای مثال در سالهای گذشته مرسوم نبود تاریخ هجرت مولانا به ترکیه جشن گرفته شود. سابق بر این تنها برای شب عروس یعنی هفتم آذرماه که وفات مولاناست، برنامههای مختلفی در طول 10 شب اجرا میکردند که شب آخر بسیار مفصل بود ولی چند سالی است در اردیبهشت مصادف با هجرت مولانا برنامهای در قونیه اجرا میشود و جشنوارهای بینالمللی برگزار میکنند که در آن گروههای مختلف موسیقی عرفانی حضور مییابند.
از نظر پژوهشی آیا فعالیتی صورت میگیرد؟
آنها کتابخانه تخصصی مولانا در کنار مجموعه مولانا برپا کردهاند و از سراسر دنیا کتابهایی را که درباره مثنوی و مولانا منتشر شده، جمعآوری کردهاند.
سال گذشته به همت رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، مجموعه کاملی از منابع تحقیقاتی در مورد مثنوی و مولانا در اختیار این کتابخانه قرار گرفت. خود ترکها همکاری کردند که تحقیقات مولاناشناسی به زبان فارسی اشاعه یابد. معرفی شخصیت مولانا و بهرهبرداری از این شخصیت هم در جهت معرفتافزایی مردم مسلمان ترکیه و هم هویتسازی اسلامی و هم در زمینه اقتصادی و توریستی در ترکیه جریان دارد.
آیا جریانهایی هستند که نگاه ملیگرایانه به شخصیت مولانا داشته باشند؟
در ترکیه جریانی هست که طی سالهای گذشته بحث ترک بودن مولانا را ترویج میکرد، اما مورد استقبال قرار نگرفت. نگاه کلی این است که مولانا یک شخصیت اسلامی بینالمللی است که در همه جای دنیا صاحبنام است.
پس از نظر شما دلیل ندارد که ما نگران استفاده ترکها از شخصیت مولانا باشیم؟
در مقایسه با کشورهای منطقه تعداد مفاخر برجسته در کشورمان بسیار زیاد است. رئیس سازمان دیانت ترکیه پروفسور بارداک اوغلو که شخصیت فرهیختهای است پس از بازدید از ایران به من گفت اگر به ازای هر شهر و مکانی که شخصیت برجستهای در آن آرمیده، نقطه قرمزی در نقشه بگذارید، همه ایران قرمز خواهد شد در حالیکه برخی کشورها حتی به تعداد انگشتان دستها هم از داشتن چنین شخصیتهایی محرومند. این فرصتی است که باید قدرش را بدانیم و از آن استفاده کنیم.
کمیل انتظاری / گروه فرهنگ و هنر
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
پشت پرده اتاقهای دود و طلسـم
