هنر زیرزمینی آن طرف آب

عبارت هنر زیرزمینی (Underground art) نیز مانند برخی عبارات و واژگان خارجی که با ورودشان به کشور دچار خلط مفهوم شده‌اند، در ایران تعریف متفاوتی یافته است؛ مانند اصطلاحات «راست» و «چپ» که در فضای سیاسی کشور مفهومی غیر از آنچه در جهان مرسوم است، دارند. آنچه در غرب به آن هنر زیرزمینی می‌گویند اغلب به هر شکلی از هنر اطلاق می‌شود که خارج از هنجارهای مرسوم جهان هنری عمل می‌کند. اساسا این هنرها شامل هر ژانر هنری می‌شود که در دنیای هنر رایج نیست، از جمله هنر خیالی (Visionary art) و هنر خیابانی (Street art). در این میان، آثار هنر زیرزمینی می‌تواند به صورت قانونی و سازمان‌یافته و تحت نظارت تولید شده باشد یا به صورت غیرقانونی. در هر صورت، هنر زیرزمینی می‌تواند در هر قالبی وجود داشته باشد.

هنر خیالی را زیرزمینی به شمار می‌آورند، زیرا خارج از شیوه‌های مرسوم به نمایش گذاشته می‌شود. این‌گونه هنری به جای نمایش در گالری‌ها و موزه‌ها، به صورت آنلاین در جشنواره‌های موسیقی یا دیگر جشنواره‌های هنری و فرهنگی به نمایش گذاشته می‌شود. اما هنر خیابانی را به این دلیل زیرزمینی نامیده‌اند که نه تنها در گالری‌ها و موزه‌ها یافت نمی‌شود، بلکه آن را بر دیوار ساختمان‌ها و فضاها و نماهای خارجی می‌بینید؛ آثاری که با چسباندن پوسترهای مختلف، استفاده از استنسیل به عنوان الگوی طراحی یا زدن برچسب‌های مختلف روی دیوار، استفاده از اسپری و... خلق شده‌است. گاهی این آثار هنری را به اشتباه گرافیتی می‌خوانند، درحالی‌که گرافیتی زیرمجموعه‌ای از هنر خیابانی است. گرافیتی شامل دیوارنوشته‌ها، انواع طراحی‌هایی که روی دیوارها صورت می‌گیرد یا حتی کندن لایه‌های گچی دیوار به منظور طراحی شکل مورد نظر است. اما هنر خیابانی اعم از گرافیتی است.

با این همه، گرافیتی یا دیوارنگاری را می‌توان شناخته‌شده‌ترین شکل هنر زیرزمینی دانست؛ هنری که نه در زیرزمین، بلکه بر دیوارهای ساختمان‌ها به تصویر کشیده می‌شود. شاید معروف‌ترین هنرمند دیوارنگاری، بنکسی (Banksy) ، هنرمند بریتانیایی باشد. هنر خیابانی او طعنه‌آمیز و هجوگونه است؛ آمیزه‌ای از طنز سیاه و گرافیتی که با تکنیک ویژه‌ای خلق می‌شود. آثار هنری او با محتوای سیاسی و اجتماعی در خیابان‌ها، دیوارها و پل‌ها در شهرهای مختلف دنیا به تصویر درآمده است.

با این همه، اگر بخواهیم با این تعاریف، به بررسی مفهوم هنر زیرزمینی در ایران بپردازیم، خواهیم دید، تعبیر متفاوتی از هنر زیرزمینی در ایران وجود دارد. دو سال پیش، محمدحسین صفار هرندی، وزیر اسبق فرهنگ و ارشاد اسلامی، درباره هنر زیرزمینی به جام‌جم گفت: «وجود جریان زیرزمینی هنر و موجودیت آن ، به اقدامات و عملکرد حکومت ربطی ندارد. برخی می‌گویند فلان چیز را محدود نکنید چون زیرزمینی می‌شود، اتفاقا در دوره‌ای که ما بودیم، گفتیم مثلا تفکیک بین گونه‌های موسیقی وجود ندارد، هم باید کلاسیک باشد و هم پاپ. اکنون پاپ‌خوان‌هایی داریم که بمراتب از برخی سنتی‌خوان‌ها ارزشی‌تر و متعهدتر هستند و من تاکید کردم به تفکیک در این حوزه اعتقادی ندارم.»

صفار هرندی به نکته جالبی اشاره می‌کند، او به جای اصطلاح «هنر زیرزمینی» از «جریان زیرزمینی هنر» استفاده می‌کند که به نظر می‌رسد اصطلاح درستی باشد برای آنچه به صورت غیرمجاز در ایران تولید و توزیع می‌شود. اما باید توجه داشت جریان زیرزمینی هنر به این سبب در ایران شکل گرفته که آثار تولیدی آن غیرقانونی است. هنر زیرزمینی یک سبک هنری است، اما جریان زیرزمینی هنر ضرورتا یک سبک هنری نیست، بلکه جزو آثار هنری یا غیرهنری و اغلب مبتذلی به شمار می‌رود که نتوانسته‌ از مجراهای قانونی مجوزهای انتشار و توزیع رسمی را کسب کند. در حالی‌که هنر زیرزمینی به مفهوم جهانی‌اش هنری نخبه‌گرا محسوب می‌شود.

یکی از مسائلی که به تغییر مفهوم هنر زیرزمینی در ایران دامن زده، موسیقی زیرزمینی است. باید اشاره کرد جریان موسیقی زیرزمینی بیش از آن‌که به جریان موسیقی بازار و موسیقی پرمخاطب روز وابسته باشد با جریانات هنری ـ فرهنگی در دل شهرهای بزرگ در هم تنیده است. این موسیقی در حقیقت زیرشاخه‌ای از هنر مدرن است که با هنر آوانگارد یا پیشرو، آنارشیسم و خرده‌فرهنگ‌های اجتماعی پیوند خورده است، نه با شبکه‌های غربی و شرکت‌های بزرگ تهیه‌کنندگی. با این رویکرد، موسیقی زیرمینی یکی از انواع هنر مستقل (Independent) است بر پایه سرمایه‌گذاری مستقل و کم‌خرج و بر پایه تفکر و بینشی مستقل نیز شکل می‌گیرد. هنرمندان موسیقی زیرزمینی حاضر به اعمال نظرات مختلف تهیه‌کنندگان و مخاطبان نیستند. آنها ایده و بینشی تجربی را دنبال می‌کنند و بر این اساس موسیقی تجربه‌گرا (Experimental)، پیشرو (Alternative) و زیرزمینی و مستقل دارای مفهوم و تاریخ یکسانی هستند. آنها در برابر نظام سرمایه‌داری غربی و بازار قد علم می‌کنند. اما در ایران موسیقی زیرزمینی اغلب فاقد این ویژگی‌هاست. موسیقی زیرزمینی به این دلیل که مجوز ندارد و غیرقانونی تولید شده، زیرزمینی است، موسیقی‌ای که گاهی بشدت مبتذل است و خالی از خلاقیت‌های هنری.

البته اگر بر مبنای معنای ظاهری واژه قضاوت کنیم، شاید ما ایرانی‌ها برخلاف غربی‌ها این اصطلاح را بدرستی به کار می‌بریم؛ یعنی در حقیقت در زیرزمین یا مکانی پنهان از دید نهادها و سازمان‌های رسمی تولید و توزیع می‌شود. اما در چند سال اخیر، در ایران نیز با هنر زیرزمینی آن‌گونه که در جهان مرسوم است، برخورد داشته‌ایم که بعضا آثار قابل توجهی نیز به شمار می‌آید. آثار این گونه هنری، بیشتر بدون مجوز بر دیوار ساختمان‌ها نقش می‌بندد. با وجود این، چه بهتر است نهادها و سازمان‌های مسئول، برنامه‌ای برای حمایت از این هنرمندان و ساماندهی و صدور مجوز به این آثار داشته باشند، تا خلاقیت و استعداد آنها در جهتی سازنده به کار گرفته شود.

کمیل انتظاری‌‌ /‌‌ گروه فرهنگ و هنر