حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
ابعاد تاریخ نجوم ایران ناشناخته است
امروزه بسیاری از بزرگان جهان پذیرفته اند که پیشرفت علم در یک جامعه زمانی به صورت پایدار و به طور یک جریان دایم رخ می دهد که مردم عادی درک درستی نسبت به تحقیقات علمی داشته باشند و از سوی دیگر بتوان همواره علاقه نسل جدید را به این موضوع جلب کرد.
به همین دلیل کشورهای پیشرفته همواره توجهی جدی را بر عمومی کردن علم متمرکز کرده اند. در فرانسه مکانی به نام کاخ اکتشافات پاریس یکی از مراکزی است که چنین وظیفه ای را برعهده دارد. مدیر بخش اخترشناسی این کاخ هنگام برگزاری روز نجوم برای چندمین بار میهمان کشورمان بود، دکتر دنی سافوا، اختر فیزیکدان و دارای دکترای تخصصی در رشته تاریخ علم است و از سال 1990 ریاست کمیسیون ساعتهای آفتابی انجمن نجوم فرانسه را بر عهده دارد. وی همین طور محقق رصدخانه تاریخی پاریس است . او در گفتگویی اختصاصی با روزنامه جام جم که در رایزنی فرهنگی سفارت فرانسه در ایران و با همکاری خانم آزیتا اکملی صورت گرفت از اهمیت عمومی کردن علم تا ساعتهای آفتابی سخن گفت.
شما مدیر دپارتمان نجوم کاخ اکتشافات پاریس هستید ، این کاخ دقیقا چه مسوولیتی را بر عهده دارد و چه کارهایی در آن انجام می گیرد؛
کاخ اکتشافات پاریس در سال 1937 از سوی جان پرین برنده جایزه نوبل فیزیک تاسیس شد. هدف اصلی این مجموعه انتقال دانش و گسترش آن در سطح وسیعی از جامعه است در واقع در این مجموعه تلاش می شود تا فرصتی پدید آید تا هر شهروندی بتواند با هر پشتوانه علمی که دارد در جریان رویدادهای علمی روز قرار گیرد و با استفاده از نمایش ها و ابزارهایی که در کاخ قرار دارد و استفاده مناسب از طراحی محیط آن سطح آگاهی عمومی خود را بالاتر ببرد. این مرکز زیر نظر وزارت علوم فرانسه که متصدی و متولی آموزش علوم از دوره ابتدایی تا دانشگاهی است فعالیت می کند و تمرکز خود را بر علوم پایه نظیر نجوم ، هواشناسی ، ریاضیات ، شیمی ، فیزیک ، علوم زیستی و علوم زمینی قرار داده است . نکته مهم درخصوص مخاطبان ما آن است که با وجود عدم تعریف محدوده سنی سعی شود در برخی از آزمایش ها مثلا آزمایش های الکترواستاتیک یا نیروی هسته ای کودکان حضور نداشته باشند یا مثلا حضور کودکان زیر 8سال در آسمان نما ممنوع است چون سطح اطلاعاتی که ارائه می شود ممکن است از حد آنها بالاتر باشد و به همین دلیل موجب دلزدگی آنها شود، اما در عوض برخی نمایش های ویژه برای آنها تدارک دیده شده است . ما در کاخ علاوه بر بخشهای ثابت نمایشگاه هایی نیز درخصوص موضوع خاص برگزار می کنیم که مثلا در بازه های 6ماهه برگزار می شود. نکته دیگری که باید راجع به کاخ توضیح دهم این است که علی رغم این که تمام نمایش ها به طور کاملا حرفه ای و با در نظر گرفتن اصول طراحی شده اند اما همیشه مربیان یا به اصطلاح ما مدیاتور (انتقال دهنده)هایی حضور دارند تا این آزمایش ها را هر چه قابل درک تر کنند.
در این مجموعه چند نفر با شما همکاری می کنند؛
به هر حال برای اداره موزه ای با زیربنای 50هزار مترمربع شامل 500سالن که در روز بیش از 50نمایش یا کارگاه مختلف را برگزار می کند به نیروی بالایی احتیاج است و ما هم در مجموعه کاخ از حضور 200کارمند ثابت استفاده می کنیم.
این افراد و بخصوص مدیاتورها چگونه انتخاب می شوند و آیا باید تخصص خاصی داشته باشند؛
این اصطلاح مربی یا انتقال دهنده در واقع یک رده شغلی خاص را تشکیل می دهد. ترجیح ما این است که این افراد در رشته ای که قرار است انتقال علم را صورت دهند تخصص داشته باشند. مثلا تخصص فیزیک یا ریاضیات و... داشته باشند. اما این تخصص که ممکن است از حد دکتری تا دپیلم علمی باشد هنگامی که در جایگاه مربی قرار می گیرد شغل تازه ای را تعریف می کند. این افراد ، متخصص انتقال علم هستند. آنها باید بتوانند مطالب علمی را متناسب با درک مخاطبان خود به کودکان یا بزرگترها منتقل کنند. این نکته مهمی است چون همواره کاخ با استقبال فراوانی روبه رو بوده است که بیشتر آنها را خانواده ها تشکیل می دهند و 25درصد را بازدیدهای گروهی مدارس اما در کل در هر سال 500 تا 600 هزار نفر بازدیدکننده در سطحهای مختلف داریم که باید برای همه آنها خوراک علمی آماده باشد یعنی این مربیان ما باید بتوانند اگر زمانی یک استاد فیزیک وارد مجموعه شد برای او هم حرف و نمایش تازه ای داشته باشند تا او هم از بازدید خود راضی باشد و بقیه را نیز دعوت کند. اما در حالت کلی آنچه مهم است علاقه افرادی است که این کار را انتخاب می کنند.
حضور چنین مرکزی چه تاثیری در گسترش علوم در فرانسه داشته است؛
بسیار موثر بوده ، اکثرا کودکان به همراه والدین خود به دیدن این مجموعه می آیند وقتی با این نمایش ها و آزمایش ها مواجه می شوند بشدت تحت تاثیر قرار می گیرند، چرا که آزمایش ها بسیار حرفه ای و همراه با رعایت اصول حرفه ای نمایش ارائه می شود ، به همین دلیل فضایی پیش می آید که کودکان (والبته خانواده آنها) را تحت تاثیر قرار می دهد و خاطره ای زیبا از کار علمی در ذهن آنها به جای می گذارد. چنین رویدادی باعث می شود تا آنها روحیه لازم را به دست آورند و سیر پیشرفت علمی خود را ادامه دهند. امروزه در میان دانشمندان فرانسه تعداد زیادی هستند که به دلیل بازدید از این محل در دوران کودکی علاقه مند به ادامه کار علمی شده اند.
آیا در کاخ پروژه تحقیقاتی هم تعریف و اجرا می شود؛
نه ، کاخ در این زمینه فعالیت نمی کند اما در ارتباط تنگاتنگی با مراکز دانشگاهی و علمی قرار دارد و به همین دلیل همواره سعی می کنیم خومان را به روز کنیم تا از دستاوردهای روز دنیا عقب نمانیم و اطلاعاتی که در اختیار مردم قرار می دهیم هماهنگ با آخرین یافته های روز جهان باشد.
شما مدیر دپارتمان اختر فیزیک این مجموعه هستید در بخش شما چه فعالیتهای مشخصی صورت می گیرد؛
فعالیت اصلی بخش ما در قسمت آسمان نما است ، در آسمان نما ما در هر روز 5سانس برنامه داریم و هر بار 208نفر می توانند در آسمان نما حضور یابند تا برای آنها شبیه سازی دقیقی از وضعیت آسمان شب صورت گیرد و نمایش های ویژه نجومی در این آسمان نما اجرا شود. رویدادهایی مانند شبیه سازی ، گرفتها، مسیر حرکتها و دهها مورد دیگر که با کمک فناوری بالای این آسمان نما امکان پذیر می شود. توضیحاتی که برای حضار داده می شود همواره به صورت زنده است و به شکل نوار ضبط شده نیست به همین دلیل این فرصت وجود دارد تا اطلاعات را بر مبنای سطح و نیاز حضار اصلاح کرد یا نمایشهای خاصی را برای آنها تدارک دید. در کنار آسمان نما، کارگاه هایی برای آموزش به کودکان و آشنایی نوجوانان با نجوم هم وجود دارد و همین طور کارگاه آموزش نجوم برای معلمین . در کنار این برنامه ها نمایشگاه های موسمی نیز در این مجموعه برگزار می شود که از جمله آنها ایده نمایشگاهی از پوسترهای تاریخ نجومی بود که در روز نجوم در تهران هم به نمایش گذاشتیم.
به نمایشگاه تاریخ نجوم اشاره کردید؛ تخصص شما هم تاریخ علوم است. به عنوان یک محقق تاریخ علم دیدگاهتان درخصوص تاریخ نجوم در ایران چیست؛
سوال بسیار سختی است. در این که ایران نقش بسیار مهمی را در تاریخ نجوم بازی کرده است شکی وجود ندارد در واقع همانطور که یونان در تاریخ نجوم مهم بوده ایران هم دارای اهمیت است البته باید به خاطر داشته باشید وقتی از نجوم ایران صحبت می کنیم منظورمان دقیقا کشور ایران به معنی مدرن کلمه نیست بلکه بازه جغرافیایی بسیار وسیعتری را از ایران امروز در برمی گیرد اما به هر حال آنچه به نام ایران می شناسیم از دوران باستان یا دوره اسلامی نقش بی نظیری در این خصوص توسط ایرانیان ایفا شده یعنی حتی نشانه این تاثیر را در نجوم بابل که متاثر از نجوم ایران است (در دوره شکوفایی خود) و در دوره اسلام هم نامهای بی شماری چون صوفی رازی ، نصیرالدین توسی ، خیام و دهها نام دیگر نشانه های بی نظیر شکوفایی این دانش در ایران است اما باید به یک نکته به طور جدی تاکید کنم واقعیت آن است که دراین باره و در مورد تاریخ نجوم ایران خیلی از نکات ناشناخته است و خیلی از زوایای آن پنهان مانده ، یکی از دلایل این مساله آن است که در دوره جدید غربیها بر روی تاریخ نجوم شما کار کرده اند و این به هیچ وجه کافی نیست هنوز نسخه های خطی بسیاری است که بر روی آنها کار نشده ، ما در سطح جهان مورخ علم کم داریم و متاسفانه در کشورهایی مثل ایران این مورخان علمی بسیار کمتر از میانگین جهان هستند. و این موضوع هم حوزه ای است که اگر از سوی محققان بومی دنبال شود نتایج بهتری خواهد داشت ، به همین دلیل برای شناخت بهتر تاریخ نجوم ایران باید ابتدا محققان ایرانی تاریخ نجوم بیشتر شوند و این تخصص گسترش یابد تا امکان کشف نکات تاریک به وجود آید.
آقای سافوا اجازه بدهید موضوع صحبت را از تاریخ نجوم به یکی از ابزارهای علمی تاریخ نجوم برگردانیم. شما علی رغم کارهای حرفه ای و تخصصی متفاوت علاقه خاصی به ساعتهای آفتابی دارید و در گوشه و کنار جهان ، ساعتهای آفتابی متفاوتی را ساخته اید ، این علاقه شما از کجا نشات می گیرد؛
کاملا تصادفی به موضوع ساعتهای آفتابی علاقه مند شدم. در کودکی پدرم در راه آهن کار می کرد و تابستان ها مرا درکارگاه های فوق برنامه ثبت نام می کرد. 16ساله که بودم فقط کلاس نجوم جا داشت و پدرم مرا آنجا ثبت نام کرد در آنجا برای نخستین بار با ساعتهای آفتابی آشنا و به آنها علاقه مند شدم . این که می توان با کمک یک شاخص زمان را مشخص کرد برایم بسیار هیجان انگیز بود. بعدها این قضیه را به طور جدی تری دنبال کردم و آشنایی ام با یکی از استادان ساعتهای آفتابی باعث شد تا دید بهتری نسبت به ساعتهای آفتابی به عنوان یک هنر به دست آورم . در واقع ساعتهای آفتابی نقطه تلاقی تاریخ ، هنر و علم است و من تعجب می کنم چرا در ایران با توجه به سابقه قدیمی ای که دارد تعداد ساعتهای آفتابی اینقدر کم است و فکر می کنم اکنون فرصت مناسبی است که شما هم نسبت به ساخت ساعتهای آفتابی به عنوان بخشی از میراث نجومی و فرهنگی در سطح شهرتان اقدام کنید.
اجازه بدهید به عنوان آخرین سوال از شما بپرسیم که چرا هنوز و در ابتدای قرن 21 و در حالی که دقت زمان براساس ساعتهای اتمی سنجیده می شود چه نیازی به ساعتهای آفتابی وجود دارد؛
سوال بسیار خوبی است. واقعیت آن است که امروزه ساعتهای آفتابی کاربرد تاریخی خود را ندارد و اگر الان از من هم ساعت را بپرسید با کمک ساعت مچی خود به شما پاسخ می دهم اما ساعتهای آفتابی این روزها ابزاری آموزنده است . چرا که با کمک آنها می توان حرکات خورشید و تغییرات فصول را به طور منظم رصد کرد و متوجه آنها شد، در واقع تمام اصول و یافته های انسان در طول تاریخ به نوعی در ساعتهای آفتابی تجلی دارد. وقتی زمان را به کمک یک ساعت آفتابی می خوانید اولا ذهنتان متوجه پشتوانه تاریخی این ابزار نجومی می شود ، درعین حال ساعتهای آفتابی اشیایی هنری به شمار می روند؛ ایده های هنری که در ساخت این ابزار به کار گرفته می شود، جذابیت بی نظیری دارد و آن را به اثری هنری تبدیل می کند. اخیرا با درجه بندی دقیقی که انجام دادم و از سال 2000 ستون ابلیسک معروفی را که در پاریس نصب است به شاخص یک ساعت آفتابی تبدیل کردم و شما با گذر از خیابان های اطراف و دیدن سایه این ستون در میدان کنکورد می توانید زمان را بخوانید. ما در فرانسه امروزه بیش از 19هزار ساعت آفتابی داریم و با توجه به سابقه دانش نجوم در ایران و استفاده از این ابزار در دوره تاریخ نجوم ایرانی بخصوص ارتباطی که با زمان های عبادات مسلمین دارد در ایران هم می تواند ساخت ساعتها گسترش یابد.
پوریا ناظمی - محمد رضا نوروزی
گفت و گو
