نبرد یک‌پنجم زوج‌های ایرانی با ناباروری

دکتر محمدمهدی آخوندی، رئیس پژوهشکده و مرکز فوق‌تخصصی ابن‌سینا با اشاره به عوامل مختلف تاثیرگذار در ناباروری زوج‌ها می‌گوید: آمارهای جهانی نشان می‌دهد حدود 40 درصد از علل ناباروری به مشکل در مردان و 40 درصد آن نیز به زنان مربوط می‌شود. در 15 درصد موارد نیز عوامل مشترک در زوج‌ها به ناباروری منجر می‌شود و این در حالی است که در 5 درصد موارد نیز علل ناباروری ناشناخته است. محققان بر این باورند که در کشور ما عامل ناباروری مردان در مقایسه با زنان بیشتر است. بررسی‌ها و اقدامات لازم برای ارائه آمار دقیق و مستند در این زمینه آغاز شده است که در آینده‌ای نزدیک اطلاعات دقیق در این باره ارائه خواهد شد.

زمان را از دست ندهید

به گفته دکتر آخوندی، سن بیست تا سی‌ودو سالگی بهترین زمان برای بارداری است و میزان ناباروری در این گروه از دیگر گروه‌های سنی پایین‌تر است. در این سنین میزان ناباروری حدود 16 درصد است، اما با افزایش و کاهش سن باروری از این محدوده، میزان ناباروری افزایش پیدا خواهد کرد. علاوه بر این باید این نکته را نیز مورد توجه قرار داد که میزان موفقیت در درمان ناباروری نیز با سن رابطه مستقیمی دارد؛ چنانچه اگر سن افراد کمتر از 20 سال یا بیشتر از 32 سال باشد، میزان موفقیت در درمان نیز به مراتب کمتر خواهد بود. رئیس پژوهشگاه فناوری‌های نوین علوم زیستی جهاد دانشگاهی در تعریف ناباروری می‌گوید: به طور کلی به زوج‌هایی که یک‌سال پس از ازدواج بدون استفاده از وسایل یا داروهای پیشگیری‌کننده، صاحب فرزند نشده باشند، نابارور گفته می‌شود که تقریبا احتمال ابتلا به ناباروری در هر دو زوج با هم برابر است و لازم است پس از یک‌سال از ازدواج موضوع ناباروری پیگیری شده و نسبت به درمان اقدام شود.

پیشرفت درمان‌های ناباروری

تحول در درمان‌و استفاده از روش‌های کمک درمان ناباروری مانند IVF ، IUI و ICSI در دو دهه اخیر در بسیاری از علوم مربوط موفقیت‌های زیادی را به همراه داشته است. نخستین لقاح خارج رحمی به عنوان یکی از راهکارهای درمانی موفق در درمان ناباروری حدود 35 سال پیش انجام شد و پس از آن استفاده از این روش در درمان ناباروری مورد توجه قرار گرفت و گسترش یافت. استفاده از دارو یا انجام جراحی از سال‌ها پیش متداول بوده است و خوشبختانه بسیاری از زوج‌ها پس از درمان‌های ناباروری صاحب فرزند می‌شوند. یکی از روش‌های مطرح در درمان ناباروری لقاح آزمایشگاهی یا لقاح خارج رحمی است. در این روش تخمک‌های بالغ از تخمدان‌ها برداشته شده و در محیط آزمایشگاه به کمک اسپرم بارور می‌شود و در مرحله بعد سلول تخم در داخل رحم مادر قرار می‌گیرد.

باید صبر و حوصله داشته باشید

در حقیقت این روش‌ها از پیشرفته‌ترین و موثرترین روش‌های کمک باروری است که با استفاده از تخمک مادر و اسپرمی که از پدر گرفته شده است به تولد فرزند منجر می‌شود. میزان موفقیت این روش به عوامل متعددی از جمله سن مادر و همچنین علت ناباروری بستگی دارد؛ البته استفاده از این روش‌های درمانی در عین حال که می‌تواند در درمان ناباروری با موفقیت زیادی همراه باشد، معایبی نیز دارد. یکی از معایب مهم روش‌های کمک درمانی ناباروری زمانبر بودن و پر‌هزینه بودن این روش‌هاست. همچنین این درمان‌ها روشی تهاجمی است که در مراحل اولیه برای بیماری که تحت درمان قرار می‌گیرد، محدودیت‌های احتمالی را نیز می‌تواند به همراه داشته باشد. بنابراین پزشکان و متخصصان توصیه می‌کنند افرادی که برای درمان ناباروری به مراکز درمانی مراجعه می‌کنند صبر و حوصله زیادی داشته باشند و در صورتی که در مراحل اولیه موفق نشدند دلسرد و ناامید نشوند و همچنان درمان را ادامه دهید. در بعضی موارد با توجه به این‌که برای افزایش احتمال موفقیت و به نتیجه رسیدن در فرآیند درمان، بیش از یک جنین در رحم مادر کاشته می‌شود، استفاده از این روش به چند قلوزایی منجر می‌شود.

جای خالی بیمه‌ها در درمان ناباروری

اگر زوجی که گرفتار ناباروری است بخواهد قدم به حیطه درمان بگذارد در قدم اول باید حدود چهار میلیون تومان کنار بگذارد و به یک مرکز درمانی مراجعه کند. درمان ناباروری از جمله روش‌هایی است که هزینه بالایی دارد و این هزینه‌ها موجب می‌شود بعضی از زوج‌ها از ادامه درمان صرف نظر کنند. بسیاری از افراد به علت هزینه‌های بالای درمان، امکان استفاده از خدمات درمان ناباروری را ندارند. سازمان‌های بیمه‌گر پرداخت هزینه‌های مربوط به ویزیت پزشک، آزمایشگاه، رادیولوژی و سونوگرافی را تقبل می‌کنند و این در حالی است که یک‌دوم تا یک‌سوم این هزینه‌ها مربوط به داروهایی است که بتازگی زمزمه‌هایی در مورد قرار گرفتن این داروها زیر چتر بیمه شنیده می‌شود. مدتی پیش سازمان غذا و داروی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی از پوشش بیمه‌ای ده قلم از داروهای درمان ناباروری خبر داد که سر و صدای زیادی را در حوزه سلامت به راه انداخت و بر لب بسیاری از افرادی که با این مشکل مواجه هستند لبخندی نشاند، اما با فرض اجرایی شدن این پوشش بیمه‌ای همچنان روش‌های درمان ناباروری مانند IVF یا IUI در انتظار توجه بیمه‌گذارهاست. گرچه نیمی از زوج‌های نابارور در مراحل اولیه درمان صاحب فرزند می‌شوند، اما نیمی دیگر باید دست به دامان درمان‌های کمکی شوند که باید برای آن هزینه سنگینی را بپردازند. احتمال بارداری در نخسیتن مرحله درمان حدود 30 درصد است و این احتمال وجود دارد که زوجی در این مرحله از درمان به نتیجه نرسد. با این حال بعضی از افراد به علت هزینه‌های بالا، درمان را نیمه‌کاره رها می‌کنند.

ثبت 5 میلیون نوزاد در پرونده لقاح خارج رحمی

به طور کلی وجود هرگونه اختلال در لوله‌های رحمی یا انسداد لوله رحم، ناتوانی اسپرم در بارورسازی تخمک، ناتوانی تخمدان‌ها در آزادسازی تخمک، غیرطبیعی بودن رحم، ابتلا به بیماری آندومتریوز یا وجود تومورهای فیبروییدی در رحم از جمله مهم‌ترین دلایل ناباروری است که موجب می‌شود این روش‌های درمانی ناباروری یا کمک به باروری در دستور روند درمان قرار گیرد. البته باید توجه داشت وقتی این روش‌های درمان در دستور کار قرار می‌گیرد الزاما به این معنی نیست که زوج‌ها حتما به موفقیت می‌رسند، بلکه باید توجه داشت سن زوج‌ها و میزان سلامت تولید مثلی زوج‌ها در این روند درمانی نقش بسیار مهمی را ایفا می‌کند.

علاوه بر این علت ناباروری نیز مهم است و بر این اساس موفقیت درمان یک بیمار نسبت به بیمار دیگر متفاوت خواهد بود. از آغاز به کارگیری این روش درمانی تا به امروز که 35 سال از آن روز می‌گذرد، پنج میلیون نوزاد به روش لقاح آزمایشگاهی یا خارج رحمی متولد شده‌اند که در سال‌های اخیر با توجه به پیشرفت‌های به دست آمده در تشخیص و درمان ناباروری تولد نوزادانی که به روش خارج رحمی لقاح شده‌اند، روند صعودی داشته است.

فرانک فراهانی‌جم ‌/‌ گروه دانش

داستان لوئیس؛ اولین نوزاد حاصل از لقاح مصنوعی

لوئیس یک کارمند ساده در اداره پست شهر بریستول در انگلستان است. او هر روز همراه همکاران خود به دسته‌بندی نامه‌های دریافتی و ارسالی می‌پردازد، اما لوئیس سی و پنج ساله از یک جهت با تمام همکاران خود متفاوت است و به همین دلیل هرازگاهی، خبرنگاری برای گفت‌وگو با او مراجعه می‌کند. ماجرا از سال 1356 خورشیدی آغاز شد. یک زن و شوهر جوان با نام جک و لسلی براون، حدود 9 سال بود که نمی‌توانستند بچه‌دار شوند. پزشکان دلیل این مساله را مسدود بودن لوله‌های تخمدان زن می‌دانستند. با این حال این زوج جوان، امید خود را از دست نداده و برای بچه‌دار شدن به پزشکان متعددی مراجعه می‌کردند. این زن و شوهر در نهایت به نزد دکتر پاتریک استپتیو رفتند. دکتر استپتیو سال‌ها بود همراه دکتر رابرت ادواردز در زمینه لقاح خارج رحمی روی حیوانات کار می‌کرد، اما تا آن موقع به دلیل برخی محدودیت‌ها نتوانسته بود این شیوه را روی انسان پیاده کند.

بالاخره در روز سه‌شنبه سوم مرداد 1356 خورشیدی، فرآیند لقاح خارج رحمی برای خانم براون آغاز شد. ابتدا دکتر استپتیو با استفاده از دستگاه لاپاروسکوپ، یک تخمک را از تخمدان خانم براون خارج کرد و سپس آن را با اسپرم آقای براون ترکیب کرد. پس از آن‌که تخم بارور شد، دکتر ادواردز آن را در محلول ویژه‌ای که مواد مورد نیاز برای تقسیم سلولی را برای تخم باور شده فراهم می‌کرد، قرار داد. حدود چهار تا پنج روز بعد، تخم مذکور چند بار تقسیم سلولی شده و به این ترتیب 64 سلول به وجود آمده بود. در مرحله بعدی این تخم بارور شده دوباره در رحم خانم براون قرار گرفت. پس از گذشت چند روز مشخص شد این تخم بارور با موفقیت توانسته به دیواره رحم بچسبد، اما آیا این آزمایش می‌توانست پایانی موفقیت‌آمیز داشته باشد؟ دکتر استپتیو و ادواردز همراه این زن و شوهر جوان باید هفته‌ها و ماه‌ها منتظر می‌ماندند تا نتیجه کار خود را مشاهده کنند؛ نتیجه‌ای که می‌توانست تحولی در دنیای باروری و نیز حوزه زنان و زایمان ایجاد کند.

ساعت 11 و 47 دقیقه (به وقت محلی) روز سه‌شنبه سوم مرداد 1357 خورشیدی انتظارها پایان یافت. خانم براون به علت فشار خون بالا مجبور شد 9 روز زودتر فرزند خود را از طریق عمل سزارین به دنیا آورد. نوزاد 2.61 کیلوگرمی او به دنیا آمد. نام این دختر را لوئیس گذاشتند. نوزاد هنگام تولد سالم بود، اما جامعه علمی آن روزگار که ناباورانه به این تولد می‌نگریست، منتظر بود تا شاید اخبار ناخوشایندی از وضع این نوزاد در آینده بشنود، اما این انتظار بیهوده بود!لوئیس همانند سایر کودکان رشد ‌کرد و بزرگ ‌شد؛ البته در مدرسه با رفتاری متفاوت از سوی دوستانش مواجه ‌شد. همه او را به چشم موجودی که در آزمایشگاه متولد شده بود، می‌دیدند. او هنوز هم از آن دوران به عنوان روزهای تنهایی خود یاد می‌کند، اما دیری نپایید که پدر و مادرش صاحب دختری دیگر به همین روش شدند و به این ترتیب تنهایی لوئیس هم پایان یافت. همچنین سال‌ها بعد لوئیس ازدواج کرد و اکنون صاحب دو فرزند است. جالب اینجاست که هر دو فرزند او به شیوه طبیعی به دنیا آمدند. لوئیس همانند بسیاری از مردم، هر روز کار و اوقاتی را در کنار خانواده‌اش سپری می‌کند، اما به هر حال تولد او را باید سرآغاز تحولی شگرف در درمان ناباروری دانست؛ تحولی که امید را در دل بسیاری از زوج‌های نابارور برافروخته و البته تا امروز به تولد میلیون‌ها نوزاد انجامیده است.

پیشگامان لقاح مصنوعی

دکتر رابرت ادواردز (فیزیولوژیست) و دکتر پاتریک استپتیو (متخصص زنان و زایمان) از سال 1345 خورشیدی پژوهش‌های خود را برای لقاح مصنوعی آغاز کردند. تحقیقات آنها تا سال‌ها تنها روی حیوانات محدود می‌شد. اجرایی کردن این شیوه روی انسان، دشواری‌های خاص خود را داشت و البته برخی تعصبات شدید در آن روزگار درباره بارورسازی تخمک در خارج از بدن مادر، کار را برای این دانشمندان سخت‌تر می‌کرد. به هر حال 12 سال پس از آغاز این مطالعات، نخستین نوزاد انسان با این شیوه به دنیا آمد. امروزه لقاح خارج رحمی به عنوان یکی از درمان‌های اصلی و پیشتاز در زمینه ناباوری در دنیا شناخته می‌شود. آمارها نشان می‌دهد حدود ده درصد از زوجین در سراسر جهان قادر به فرزندآوری نیستند و البته هرساله صدها هزار نفر از شیوه لقاح مصنوعی برای باروری استفاده می‌کنند. همچنین برخی دیگر از آمارها نشان می‌دهد تاکنون حدود پنج میلیون نوزاد با استفاده از این شیوه متولد شده‌اند. همچنین به پاس ابداع شیوه باروری مصنوعی و البته مقاومت در برابر محدودیت‌هایی که تا آن زمان در برابر این شیوه قرار داشت، جایزه نوبل فیزیولوژی و پزشکی سال 2010 به دکتر ادواردز تعلق گرفت.

صالح سپهری‌فر / جام​جم