نگاه از دریچه علم و عقل

در برخی موارد پیگیری مطالبات دانشجویی نه تنها از سوی متن جامعه حمایت نمی‌شود که هیچ، این اعتراضات مخل روند جاری و منافع مشاغل مختلف دانسته می‌شود. همچنین موضعگیری‌های انتخاباتی طیف دانشگاهی در بسیاری از مقاطع، در کشورهای مختلف ـ اعم از توسعه یافته و در حال توسعه ـ از سوی متن جامعه و اصناف مورد حمایت قرار نمی‌گیرد. از آنجا که به طور عمده دانشگاهیان اکثریت جامعه را تشکیل نمی‌دهند، در چنین مقاطعی بین جریان سیاسی حاکم و طیف دانشگاهی شکاف ایجاد می‌شود. جنبش‌های دانشگاهی در چنین مقاطعی اهمیت خاصی پیدا می‌کنند. چرا که با توجه به این‌که دانشگاهیان عمدتا در هر جامعه‌ای طیفی هستند که از حیث مطالعات از دیگر اقشار در مرتبه بالاتری قرار دارند ـ حداقل انتظار می‌رود که چنین باشد ـ فاصله بین توقع و خواست دانشگاه از یکسو و جریان سیاسی حاکم، اعتراض طیف آگاه و اقلیت جامعه به اکثریت محسوب می‌شود.

اما طیف دانشگاهی در مقابل این انتقاد که نیازهایش با نیاز‌های متن جامعه و اصناف همخوانی ندارد، چگونه از خود دفاع خواهد کرد؟ یکی از دفاعیات مهم دانشگاه در مقابل این انتقاد این است که دانشگاه رویکرد علمی دارد و علم به دنبال کشف علت‌هاست. تقریبا عمده نظریه‌پردازان «ماهیت علم» این تعریف را اجمالا قبول دارند که هدف علم، تبیین پدیده‌هاست. تبیین پدیده‌ها به این معناست که علت آنچه می‌بینیم را کشف و بیان کنیم. مثلا تبیین علمی این پدیده که سیب از درخت می‌افتد، این است که علت این پدیده را به نحوی که قابل دفاع باشد، بیان کنیم و از آنجا که دانشگاه رویکرد علمی به پدیده‌ها دارد، در باب سیاست و اقتصاد و فرهنگ نیز به دنبال علت مشکلات و معضلات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی است.

کشف علت‌ها، به نحو علمی، باید ریشه‌ای باشد، به این معنا که یک عالم باید به دنبال علت اصلی پدیده‌ها باشد و نه علت مقطعی و ظاهری. یعنی به دنبال علتی باشد که همه پدیده‌های مشابه با این پدیده کنونی را تبیین کند. مثلا اگر می‌خواهد پدیده «گرانی» را تبیین کند، ‌باید علت اصلی آن را کشف کند، علتی که هر نوع گرانی را بتواند تبیین کند یا حداقل بین انواع گرانی تمایز قابل فهمی قائل شود و علل هر یک را جداگانه تبیین کند.

دانشگاه مدعی چنین رویکردی است. دانشگاه مدعی است اگر در برابر مسائل روز سیاسی، اقتصادی و... مواضع متفاوتی با مواضع متن جامعه اختیار می‌کند، به دلیل این است که علت معضلات را به نحو ریشه‌ای‌تر از متن جامعه دنبال می‌کند. بنابراین درخصوص موضعگیری‌های سیاسی و اجتماعی، بعضا به نتایج متفاوتی با اصناف و توده‌ها می‌رسد.

اما آیا این دفاع دانشگاهیان موجه است؟ هم آری و هم خیر. آری، چرا که این صحیح است که دانشگاه علی‌القاعده می‌باید رویکرد علمی به مسائل را اختیار کند. از سوی دیگر متن و توده‌های جامعه نیز احتمالا آنقدر فرصت ندارند که به مسائل با نگاهی ژرف و علمی بنگرند. بنابراین دانشگاه به شکل عرفی نقش مرجع علمی جامعه را بازی خواهد کرد.

اما این دفاع از دانشگاهیان، تا حدی هم موجه نیست، چرا که دانشگاه نباید خود را مرجعی محض بپندارد که هیچ نیازی به توضیح دادن درباره مواضع خود به توده‌ها و اصناف را حس نمی‌کند. بلکه لازمه رهیافت و رویکرد علمی این است که از آنجا که علت‌های علمی در پیش چشم همگان عیان و مشهود است و اموری مرموز و عرفانی نیست، پس قابلیت انتقال به دیگران را دارد و دانشگاه ‌باید جامعه را از طریق وسایل ارتباطی متفاوت در جریان تبیین‌های علمی خود از معضلات روز جامعه قرار دهد. دانشگاه محل تبیین‌های علمی از پدیده‌هاست ولی این تبیین‌ها زمانی کارآمد خواهد بود که در اختیار دیگر اقشار جامعه قرار گیرد بنابراین جامعه به یک اعتدال در زمینه علمی دست می‌یابد. در این صورت بین دانشگاه و جامعه ارتباط و هماهنگی‌ای کارآمد ایجاد خواهد شد. دانشگاه تبیین و نگاه علمی تولید می‌کند و در اختیار جامعه قرار می‌دهد و جامعه از آن بهره می‌برد و با اختیار تام سیاست، اقتصاد، فرهنگ و... را سامان می‌دهد.

بنابراین دانشگاه هیچ چیز را به جامعه تحمیل نخواهد کرد. دانشگاه صرفا برای جامعه نسخه نخواهد پیچید، بلکه دانشگاه به تقویت نگاه علمی در جامعه یاری می‌رساند. دانشگاه به جامعه کمک خواهد کرد که مسائل و معضلات خود را از چشم‌انداز علمی ببیند و از این منظر برای حل این معضلات اقدام کند. با این روش جامعه به سمت عقلانیت و پرهیز از هیجانات و خودسری خواهد رفت و دانشگاهیان نیز نیاز نخواهند داشت به جای علم‌آموزی و فعالیت در آزمایشگاه، داخل خیابان اجتماع کنند. بلکه دانشگاه چراغ علمی راه جامعه را به سمت رشد مردم جامعه خود و نیز مسئولان دولتی ارائه خواهد کرد.

ساعد عالمی / جام‌جم