موسیقی‌ عاشورایی نیاز به ریتم‌ پاپ ندارد

هوشنگ جاوید، پژوهشگر موسیقی نواحی می‌گوید: هنرهای آیینی در بخش مذهبی بهره‌های زیادی از موسیقی آوازی گرفته و به کمک موسیقی آوازی به بیان حالات و زبان حال ائمه اطهار می‌پرداختند. همچنین در عاشورا از ملودی‌های زیبای موسیقی ایرانی و موسیقی آوازی بهره‌های زیادی برده‌ایم و در طول تاریخ، استفاده‌ زیادی از موسیقی آوازی شده است.

صدای خوب، تنها شاخصه نوحه‌خوان نیست

او اظهار می‌کند: نوحه‌خوانان این روزها تنها به صرف داشتن صدای خوب وارد این عرصه می‌شوند و به طور کلی، شناختی از دستگاه‌های موسیقی ندارند.

جاوید می‌افزاید: روایت زندگی امام حسین(ع) برای همه آشناست و از جنسی است که مخاطب راحت می‌تواند با آن ارتباط برقرار کند. بنابراین نیاز به تحریر و ریتم‌های پاپ ندارد تا مردم را جذب کند. البته اگر خواننده بیان موسیقایی بلد باشد و بتواند ظرفیت‌های موسیقی آوازی را درست و دور از تندروی در کار استفاده کند، بسیار خوب است.

این پژوهشگر با اشاره به این‌که ماه محرم مداحان از مرثیه‌خوانی، رثا و مناقب‌خوانی استفاده می‌کردند، بیان می‌کند: همیشه موسیقی آوازی به رشد و پیشرفت مرثیه‌خوانی کمک کرده است.

حمایت نابجا از برخی آثار موسیقایی

او ادامه می‌دهد: یکی از مشکلات موجود در عرصه موسیقی مذهبی، بخصوص موسیقی عاشورایی این است که متاسفانه هنر موسیقی دغدغه سیاستگذاران فرهنگی نیست و مشکلاتی از این دست بر انواع دیگر موسیقی مانند موسیقی دستگاهی، موسیقی نواحی، موسیقی کلاسیک و حتی موسیقی پاپ تاثیر مخرب گذاشته است. از سوی دیگر، حمایت‌ نابجا از برخی محصولات موسیقایی ـ که به نام موسیقی عاشورایی مجوز می‌گیرد و روانه بازار می‌شود ـ به این مسأله دامن زده است.

این پژوهشگر بیان می‌کند: بخش عظیمی از فرهنگ موسیقایی ـ که به نام موسیقی مذهبی در کشور ما وجود دارد ـ ظرفیت‌های آن هنوز شناخته نشده و همین موضوع موجب شده نوحه‌خوانی آسیب ببیند.

او می‌گوید: هنرهای آیینی- مذهبی بهره‌ زیادی از موسیقی آوازی گرفته بودند و به کمک موسیقی آوازی به بیان حالات و زبان حال ائمه اطهار می‌پرداختند. متاسفانه این روزها چنین چیزی فراموش شده و موسیقی و شعرهای لس‌آنجلسی جای آن را گرفته‌ است.

جاوید، نبود پژوهش را بزرگ‌ترین دلیل آسیب‌های این حوزه می‌داند و می‌افزاید: به دلیل نبود پژوهش‌های علمی در این عرصه، الگوهای درستی برای جامعه به وجود نیامده و همین مسأله آسیب جدی به پیکره آیین عاشورا وارد کرد و به همین دلیل است که اکنون جوانان فکر می‌کنند ترانه‌های سوگواری می‌تواند به عنوان نوحه استفاده شود.

او همچنین می‌گوید: کم‌دانشی برخی نوحه‌خوانان، یکی از مشکلات بزرگ این عرصه است و نبود پشتوانه‌ مذهبی و فرهنگی در این افراد آسیب‌ زیادی به نوحه‌خوانی امروز ما زده است.

چنانچه جاوید می‌گوید، در گذشته آوازهای خاصی خوانده می‌شد که با شروع دوره صفویه این آوازخوانی به هنر شبیه‌خوانی تبدیل شد. همچنین بخش مهمی‌ از موسیقی آوازی به کمک شبیه‌خوانی حفظ شده و در کنار آن مناقب‌خوانی، ملودی‌خوانی و مرثیه خوانی بستری فراهم کردند تا موسیقی آوازی در طول تاریخ حفظ شود.

او توضیح می‌دهد: در گذشته بهره‌گیری از ساز، آداب خاصی داشته و بیشتر از سازهایی که حزن‌انگیز بود، استفاده می‌شد. به طور مثال، بیشتر مواقع از نی استفاده می‌کردند، زیرا این ساز بخوبی حزن و اندوه را منتقل می‌کرده است.

او ادامه می‌دهد: در «شبیه‌خوانی مجلس مسلم»، بخش موسیقی از سوی یک نی‌نواز انجام می‌شد. همچنین در بعضی فرهنگ‌ها به دلیل این‌که داستان زندگی ائمه و واقعه عاشورا را روایت می‌کردند، از سازهای دیگر نیز استفاده می‌کردند. به طور مثال در موسیقی بخشی‌های ترکمن از ساز دوتار استفاده می‌کنند و با دوتار زندگی حزن‌انگیز امام حسین را می‌نواختند، طوری که داستان را از ابتدا تا انتها به کمک ساز بیان می‌کردند.

این پژوهشگر می‌افزاید: در منطقه مروی خراسان رضوی با کمانچه نوعی نوحه‌گری انجام می‌دادند و معروف‌ترین کسانی که این کار را انجام می‌دهند، شکرعلی و حیدر‌علی هستند و در موسیقی مازندران «نغمه عباس‌خوانی» را با موسیقی سازی انجام می‌دهند. همچنین در استان‌های یزد و اصفهان بویژه در سوگواری‌ها از ساز طبل استفاده می‌کنند.

ریشه آثار بزرگ موسیقی آوازی در نوحه‌هاست

تورج زاهدی، نویسنده کتاب موسیقی عاشورا هم وضعیت نوحه‌خوانی‌ امروز را نسبت به گذشته بسیار ضعیف می‌داند. او می‌گوید: بسیاری از آثار بزرگ موسیقی ایرانی از نوحه‌ها گرفته‌شده است. تصانیف مشهور برگرفته از نوحه‌ها است و منشأ عاشورایی دارد.

او می‌افزاید: به طور مثال سرود «ای ایران، ای مرز پرگهر» از ساخته‌های مرحوم روح‌الله خالقی از نوحه‌های عاشورایی گرفته شده است. نوحه در گذشته از اهمیت بسیاری برخوردار بود. به همین دلیل بسترساز و زمینه‌ساز بسیاری از موسیقی‌های ماندگار در کشورمان بود.

زاهدی معتقد است، اشتباهاتی که امروز در حوزه موسیقی مذهبی ما می‌افتد، لطمات جدی و جبران‌ناپذیری به اصل موسیقی می‌زند. او در این باره می‌گوید: باید دانشکده‌ای برای تعلیم موسیقی مذهبی بویژه نوحه در نظر بگیریم، چرا که نوحه‌ها تأثیر بسیار شگرفی بر زندگی مردم دارند.

این نویسنده می‌گوید: حتی این ضرورت وجود دارد که برای آشنایی با زندگی امام حسین(ع) و خانواده‌اش برای نوحه‌خوان‌ها کلاس بگذارند تا بدانند برای که و برای چه می‌خوانند، نه این‌که برای حزن‌آور کردن مجالس سوگ دست به هر خیالبافی بزنند.