نفوذ داستان‌پردازی حماسی در تاریخ ادبیات

داستان‌های مذهبی در قرن پنجم و ششم رواج در خور توجهی یافت. منظومه‌هایی در شرح احوال و ذکر قهرمانی‌های رجال وابسته به دین ـ بویژه به آیین شیعه ـ سروده شد که «مناقبیان» ـ ستایندگان و منقبت‌گویان امامان و بزرگان تشیع ـ برای مردم می‌خواندند و بسیاری از مبارزات آنان را بازگو می‌کردند. شاعران شیعی، این «مناقب» و «مغازی» را به لباس نظم درآورده و آن منظومه‌ها را در مسجدها، قهوه‌خانه‌ها یا بازارها و میدانچه‌ها برای مردم می‌خواندند.

در این دوره علاوه بر گرشاسپ‌نامه که محتوای دینی داشت باید از بهمن‌نامه اسم برد که ایران شاه بن ابی الخیر ماجرای بهمن را با کتایون، دختر پادشاه کشمیر و همای، دختر پادشاه مصر باز می‌گوید و نیز داستان مرگ رستم و کینه‌کشی بهمن از خاندان او که می‌دانیم شغاد برادراندر (نابرادری) رستم بود.

همچنین کوش‌نامه که در مجمل‌التواریخ و القصص آمده و موضوع آن جنگ‌های کوش پیل‌دندان ـ برادر ضحاک ـ است که گویا آن هم از آثار حکیم ایران‌شاه باشد.

و نیز «بانوگشسپ‌نامه» در سرگذشت بانوگشسپ، دختر رستم که از نظر پهلوانی و جنگاوری حتی در بین مردان نیز کم‌نظیر بوده، خواستگاران نام‌آور متعدد از پادشاه، قیصر، خاقان، فغفور و امیران و فرماندهان داشته، اما پدرش ـ رستم‌ ـ از میان آن همه بزرگان، گیو پسر گودرز کشوادکان را انتخاب کرده و بانوگشسپ را با موافقت خودش به تزویج او درمی‌آورد. خوشبختانه این منظومه را در چند سال اخیر با چاپ منقح خوبی توسط خانم دکتر روح‌انگیز کراچی منتشر کرده‌اند.برزونامه، منظومه مفصلی است در شرح‌حال و ماجراهای زندگی برزو، پسر سهراب و نوه رستم از هنگام تولد که گویا ناظم آن عطایی رازی، شاعر شیعی ایران است. شهریارنامه، منظومه‌ای است حماسی در شرح پهلوانی‌های رستم و سه نسل پس از او یعنی شهریار پسر برزو، پسر سهراب، پسر رستم. سراینده این منظومه عثمان مختاری، شاعر مشهور قرن ششم هـ . ق است.

آذربرزین‌نامه منظومه‌ای است در شرح‌حال آذربرزین، پسر فرامرز و گرفتاری او در بند بهمن ـ‌که گفتیم انتقامجوی رستم بود ـ و رهایی‌اش از بند و نزاعش با بهمن.

بیژن‌نامه، منظومه دیگری است در باب زندگی و ماجراهای بیژن ـ پهلوان مشهور ایرانی، پسر گیو ـ که آن را نیز عطایی رازی پدید آورد. سوسن‌نامه، داستان کک کهزاد، (کک کهزاد داستان کودکی رستم است) و داستان شیرنگ که پسر دیوسپید است و رستم با این دیو و همه دیوهای دیگر می‌جنگد. فرامرزنامه، منظومه حماسی دیگری است مربوط به اواخر قرن پنجم و اوایل قرن ششم هجری قمری که بازگوی سرگذشت فرامرز است و دلاوری‌هایش در ایران و هنر.