پذیرش طب سنتی به معنای رد پزشکی نوین نیست

از آنجا که اساس درمان دارویی در ایران قدیم برپایه داروهای گیاهی و گیاهان دارویی استوار بوده است و همچنان نیز این روند در میان مردم گرچه بسیار کم رنگتر از سابق - ادامه دارد، ما را بر آن داشت با دکتر محمد عزیزخانی، کارشناس گیاهان دارویی به گفتگو بنشینیم.

جایگاه گیاهان دارویی در طب جدید چگونه است؛امروزه بنا به دلایل فراوانی ، از جمله عوارض جانبی و پیامدهای منفی برخی داروهای شیمیایی بر روی سیستم های مختلف بدن ، محدودیت اثر داروهای شیمیایی ، خطرات و هزینه بالای روشهای جراحی ، به طور چشمگیری شاهد رویکرد طب جدید به سمت طب جایگزین (روش های درمانی سنتی و مکمل) هستیم .

چنین سرمایه گذاری ای برای نتیجه پژوهشهای وسیع و کار کارشناسی بسیار گسترده ای است که با توجه به آینده نگری خاص و بازدهی طرح به منظور توسعه هر چه بیشتر اقتصادی، علمی یا فرهنگی به ظهور رسیده است.با توجه به تامین اهداف مذکور، سرمایه گذاری ها آغاز شده است.

سرمایه گذاری دانشگاه هاروارد در بخش طب جایگزین طی یک دوره سه ساله حدود30 میلیارد دلار بوده است و شاهد چنین سرمایه گذاری هایی در بیشتر کشورهای امریکای شمالی ، اروپا و ژاپن هستیم.طبق آمارهای کنگره بین المللی طب سنتی آبان 79 ، دانشگاه شهید بهشتی که برای محققان اروپایی ارائه شد، به طور میانگین 40 تا70 درصد فرآورده های دارویی کشورهای پیشرفته کاملا گیاهی بوده ، که بالاترین آمار مربوط به کشور سوئد است ، با70 درصد.

طبق تحقیقات جدید دانشمندان غربی ، گیاه صبو زرد برای درمان بیماری های پوستی از پمادهای مرسوم موثرتر شناخته شده و یا قدرت ضد التهابی گیاه سدر از کورتون قویتر گزارش شده است.

چه نوع دیدگاهی نسبت به مصرف گیاهان دارویی در کشورهای صنعتی وجود دارد؛این دیدگاه به علت محدودیت هایی که در درمان معمول با داروهای شیمیایی وجود دارد، رو به توسعه است و علت آن را هم می توان در چند نکته بیان کرد: ارزانی و در دسترس بودن گیاهان دارویی ،فقدان عوارض جانبی خطرناک تنظیم اثرات درمانی که توسط روح هوشمند گیاه بر بیماری غالب می شود به عقیده برخی از کارشناسان یکسویه نبودن اثرات گیاه دارویی ؛ بدین مفهوم که هر گیاه دارویی پس از ورود به بدن علاوه بر ارگان مختل و معیوب ، معمولا چند سیستم دیگر را در بدن تحت تاثیر مثبت درمانی قرار می دهد ؛ تغییر میزان مصرف گیاه دارویی معمولا عارضه جانبی خطرناکی در روال بهبود بیمار به وجود نمی آورد؛خواص گیاهان ، تغییرناپذیر است به عبارتی ، ماهیت یک گیاه شاید طی میلیونها سال تغییر کوچکی داشته باشد که به نوعی مشکل ساز نیست ؛ در صورتی که بسیاری از داروهای شیمیایی پرمصرف مانند دیکلوفناک پس از مدت کوتاهی مضر اعلام می گردد و ماهیت مثبت آن به منفی مبدل می شود.در تهیه و ساخت داروهای فعلی ، چه میزان از داروهای گیاهی استفاده می شود؛برخی از داروها مثل دیگوکسین (داروهای قلبی) 100 درصد پایه گیاهی دارند؛ اما در مجموع در سنتز داروهای شیمیایی ، عموما پایه ترکیبات صنایعی است و از اجزای موثر گیاهان کمتر استفاده می شود.

میزان عوارض مصرف گیاهان دارویی چقدر و چگونه است؛به دور از هرگونه تعصبی ، باید دانست هر گیاه دارویی نیز عوارضی دارد؛ اما هر عارضه ای علتی دارد. برخی از گیاهان دارویی سمی هستند، ولی جنبه درمانی هم دارند که تجویز آنها در نسخه های گیاهها باید با احتیاط باشد و معین و تعریف شده صورت گیرد؛ اما گیاهان دارویی متعارف ، عوارض جانبی بسیار مختصرتر و کوتاه مدتی دارند.

عوارض داروهای گیاهی متعارف ، بیشتر شامل کاهش فشار خون ، خارش ، تهوع و سوزش معده است ؛ ولی آسیبهای جدی کلیوی ، کبدی ، مغزی و قلبی تاکنون گزارش نشده است.

میان داروهای گیاهی متعارف و خاص ، چه تفاوتی وجود دارد؛داروهای خاص گیاهی داروهایی هستند که عموم با آنها ناآشنا هستند؛ مثل گیاه اسفند که خاصیت ضد میکربی دارد بویژه در سیستم گوارشی اما کاربرد آن بسیار محدود است و در صورت استفاده ناصحیح مثل جویدن عوارض مرگبار دارد.

اما داروهای متعارف ، مثل گل گاوزبان و سیاه دانه که خواص و نوع استفاده از آن تعریف شده است و در دسترس عموم قرار دارد.

چگونه است که با توجه به این همه خواص گیاهان دارویی ، گاهی شاهد عدم تاثیرگذاری هستیم ؛ یکی از عللی که برخی افراد مصرف کننده گیاهان دارویی ، پس از مدتی به علت عدم تاثیرگذاری از مصرف آن اجتناب می کنند، این مورد است که چند دلیل دارد:نداشتن اطلاعات صحیح و درمانی تجویز کنندگان گیاهان دارویی مثل برخی عطاران و حتی پزشکان ناآشنا و غیرکارشناس.

گذشتن تاریخ مصرف گیاهان دارویی حتی گیاهان دارویی تاریخ مصرف دارند.ناآشنایی بیمار با روش صحیح تهیه داروی گیاهی برای مصرف.مراعات نکردن اصول خاص کشاورزی ، از جمله در زمانهای کاشت ، نوع فرآوری بذر، ریشه و ساقه گیاهان ؛ به علاوه میزان نور، رطوبت و خاک در قدرت اثرگذاری و خواص گیاه تاثیر ویژه ای دارد که اگر ملاحظات لازم اعمال نشود، مسلما آن گیاه دارویی بی اثر خواهد بود.مراعات نکردن مدت لازم مصرف و میزان مصرف به علت کم دقتی و کم حوصلگی بیماران! برای کشت صنعتی و علمی این گیاهان ، آیا روش خاصی در کشور موجود است؛تلاش علمی ، منسجم و با برنامه ریزی جدی تاکنون صورت نگرفته است ؛ اما در دهه اخیر حرکتهای محدود ولی ارزشمندی به منظور احیای کاشت و بهره برداری و حتی صادرات گیاهان دارویی صورت گرفته است ؛ مثل فعالیت های موسسه احیای جنگلها و مراتع ، یا وزارت جهاد کشاورزی ، اما مورد مشهود، کم توجهی و توسعه نیافتگی است که در بخش کشاورزی گیاهان دارویی حکمفرماست و با این تفاسیر، ایران از بسیاری از کشورهای صنعتی و نیمه صنعتی و یا حتی جهان سوم، عقب مانده است.در هر صورت ، هر نوع بهره برداری علمی از دانشگاه سرچشمه می گیرد.

مثلا در چین ، آلمان ، امریکا و پاکستان ، دانشکده های فارماکولوژی گیاهی و گیاه شناسی پزشکی وجود دارد که در ایران چنین رشته های علمی دانشگاهی موجود نیست.آیا سازمان و یا کارخانه داروسازی بخصوصی ، در کاشت گیاهان دارویی نظارت دارد؛خیر، مرکز بخصوصی نظارت ندارد، اما چند شرکت در ایران رسما به امر تهیه و تولید گیاهان دارویی مشغولند؛ اما سطح کار آنها نیز محدود است.

البته لازم است ارگانی زیر نظر دولت ، بر این امر نظارت کند. از آنجا که کشت گیاه دارویی دارای ظرایف و پیچیدگی های بسیاری است و هر گیاه دارویی در هر اقلیمی خواص ویژه ای را ارائه می کند و عواملی چون ارتفاع زمین کشت ، میزان نور، کیفیت خاک ، زمان کاشت یا برداشت و دهها عامل دیگر می تواند باعث تغییر در خواص کیفی و کمی گیاه شود، حمایت سازمانی رسمی و تحت پوشش دولتی برای کیفیت برتر الزامی است.

آیا در حال حاضر مرجع جامعی از گیاهان دارویی ایران وجود دارد؛غیر از نسخه های قدیم مثل مخزن الادویه (عقیلی خراسانی) یا قانون (ابن سینا) ، خیر اما فرهنگستان علوم پزشکی کشور بتازگی دست به چاپ کتابی با عنوان "راهنمای گیاه درمانی " زده است .

بعلاوه چند تالیف دیگر نیز به صورت پراکنده موجود است که همگی موارد اخیر بسیار خلاصه و محدود عمل کرده اند به عبارتی باید گفت هیچ مرجع جامع و کاملی در این مورد موجود نیست.متولی اصلی و حمایت کننده واقعی این صنعت در ایران ، چه کسی است ؛ قطعا باید وزارت بهداشت ، درمان و آموزش پزشکی این سهم را به عهده گیرد؛ اما در مقام عمل این صنعت به حال خود رها شده است . البته وزارت جهاد کشاورزی تا حدودی (به نوعی جامع تر از بقیه ارگانهای مربوطه) در این خصوص به فعالیت پرداخته است.آیا پزشکان از خواص گیاهان دارویی مطلع نشده اند یا خود گرایشی به مبانی طب سنتی ندارند؛به نوعی هر دو. چرا که در 7 سال آموزش پزشکی عمومی یک دانشجوی پزشکی تقریبا هیچ نامی از گیاهان دارویی به میان نیامده و به همین علت خواسته یا ناخواسته هیچ اطلاعی در این زمینه ندارند.

یک دانشجوی پزشکی با گذراندن 285 واحد اگر تنها2 واحد نیز درباره متدهای طب سنتی و گیاهان دارویی بگذراند، شاید به طب سنتی با دید شفافتری نظر کند.سخن آخر: در نظام فرهنگی ، آموزشی کشور بسیار از شان ابن سینا، زکریا و دیگر دانشمندان نام می بریم ، اما حقیقتا در جهت احیای تفکرات علمی آنها چقدر گام برمی داریم ؛ به خصوص در مورد ایده های درمانی آنان ، قدمی برنداشته ایم .

به نوعی نبود خودباوری ، فقدان اطلاع رسانی و نبود برنامه ریزی صحیح ، باعث شده است که از طب سنتی و گیاه درمانی که بسیاری از کشورهای صنعتی جهان می خواهند در این زمینه سرمایه گذاری کنند و کرده اند، ما فاصله بگیریم و باز هم همان کلام قبل : ای کاش حامی مشخص و سازنده ای در این بخش معرفی می شد تا این صنعت احیا شود و ای کاش حداقل به قدر2 واحد دانشگاهی نیز در این خصوص به دانشجویان داروسازی و پزشکی اطلاعات داده می شد تا این علم سودمند در حیطه های گوناگون علوم پزشکی به بهره برداری برسد و از منافع سرشار آن ، شاهد ارتقای بهداشت و سطح تندرستی مردم عزیز کشورمان باشیم.