با علی اکبر میرگلوی بیات مخترع دستگاه پیش بینی زلزله
آیا روزی فراخواهد رسید که زلزله پیش بینی شود و جان و مال انسان ها از این رویداد هولناک در امان بماند؛ این سوالی است که مردم روی زمین ، طی قرنهای گذشته بارها از خود پرسیده اند و هربار در زمان وقوع رویدادی مهیب ، این سوال پررنگ تر مطرح شده است.
در چین باستان ، گوی هایی که از دهان یک اژدها بیرون می افتاد، نشانه وقوع زلزله بود و زمان حرکت آونگی آویخته ، نشانه ای دیگر بود، ولی هیچکدام از این روش ها پاسخگوی مردمانی نبود که در بسیاری از نقاط جهان زیر آوار خفتند.
اوکیناوا، صددروازه ، جزیره کرت ، چین ، سان فرانسیسکو، رودبار و بم ، تنها نمونه هایی از فجایعی است که این رویداد طبیعی خلق کرده است.
در تمامی مراجع علمی و آکادمیک ، وقتی این سوال مطرح می شود که بالاخره پس از قرنها تحقیق و تلاش آیا توانسته ایم روشی بیابیم که مکان یا زمان زلزله را پیش بینی کند، پاسخی قاطع می شنویم ؛ باوجود تمام تلاشهایی که تاکنون صورت گرفته ، هیچ روش علمی ای برای این کار وجود ندارد.
در این میان ، زمانی که خبرگزاری ایسنا خبری کوتاه را مبنی بر ادعای فردی درباره اختراع وسیله پیش بینی زلزله مخابره می کند، طبیعی است با شک و تردید به آن نگاه کنیم.
پیگیری های بعدی درباره این شخص - که علاقه ای به مصاحبه های مطبوعاتی هم ندارد سرانجام نتیجه می دهد و به ملاقات او می رویم تا از اصل ماجرا خبردار شویم.
با شواهدی مواجه می شویم که انسان را به اندیشه بیشتر وامی دارد. این گزارش ، چکیده ای از گفتگویی 4 ساعته با مخترع دستگاه پیش بینی زلزله است ؛ اختراعی که اگر از سوی مجامع بین المللی پذیرفته شود، می تواند در رده بزرگترین کشفهای تاریخ بشر طبقه بندی شود.
در این گزارش حاشیه بر متن غلبه پیدا کرده و بسیاری از صحبت ها بویژه در بخشهای علمی ، به خواست مخترع حذف شده است. برخی دلایل را در خلال این گزارش خواهید یافت.
سرویس علمی «جام جم»، به دلیل نداشتن امکان بررسی فنی این وسیله و مطالعه و مقایسه نتایج آن درباره کارایی آن اظهارنظر نمی کند، اما سوال مهمی وجود دارد، که آیا در کشور ما هیچ نهادی نیست که درباره چنین موضوع مهم و بنیادی - که می تواند جان هزاران نفر را در سراسر جهان نجات بخشد و نگرانی تاریخی را از بین ببرد - سلبا و ایجابا موضعگیری کند؛
داستان به سال 1349 بازمی گردد؛ زمانی که مهندس بیات که پیش از آن علاقه زیادی به ساخت وسیله های جدید از خود نشان داده بود به موضوع زلزله علاقه مند شد و به عنوان یک پژوهشگر تجربی به مطالعه نتایج تحقیقات سایر محققان درباره فیزیک زلزله پرداخت.
پژوهشگران امریکایی و ژاپنی در آن سالها روی مجموعه ای از رخدادهای مرتبط با زلزله کار می کردند، که به نشانه های پیش نشانگر زلزله موسومند و در تلاش بودند با بررسی آنها روشی منطبق برای پیش بینی زلزله به دست آورند.
این پیش نشانگرها حوزه وسیعی را در بر می گیرند، تغییرات میزان گاز رادون در چشمه های آب گرم پیش لرزه ها، نور زمین لرزه (EQL) و... در آن سالها توجه بیات به یکی از این نشانه ها جلب شد و سعی کرد دستگاهی طراحی کند، تا بابررسی تغییرات نشانه x زلزله ها را در فاصله زمانی حدود نیم ساعت پیش بینی کند.
او نمونه ای از این دستگاه را سال 1349 آماده و در اتاق خوابگاهش نصب کرد. بهار آن سال ، فرصت مغتنمی بود تا دستگاه آزمایش شود.
وسیله ای که برای ساخت بسیاری از قطعات اصلی آن ابتکارات فراوانی به کار گرفته شده بود، در بهار 1349اخطار خود را اعلام کرد. مخترع جوان آن روزها در انتظار زلزله ای در فاصله نیم ساعتی بود، اما زمین نلرزید، تا 12 ساعت پس از اعلام خطر و در آن هنگام ترکیه لرزید. آیا یک تصادف محض بود؛
وقوع 2 زلزله دیگر که باز هم 12ساعت زودتر از سوی وسیله اعلام شده بود، حتی خود مخترع را متحیر کرد. تجربه های بعدی نیز نشان داد که وسیله می تواند وقوع زلزله ها را از لحاظ زمانی دقیقا پیش بینی کند.
تحقیقات بیات که در دانشگاه ارومیه تحصیل می کرد، مورد توجه مسوولان دانشگاه قرار گرفت ، به طوری که بخشی از هزینه تکمیل آن را بر عهده گرفتند؛ حتی زمانی که این مبتکر به سربازی رفت ، بر مبنای درخواست مسوولان نظام وظیفه وقت ، طرح وی برای متوقف نشدن به دانشگاه صنعتی شریف (آریامهر سابق) ارسال شد.
به گفته بیات ، در ابتدای دوران انقلاب و از سوی شورای عالی انقلاب ، گروهی مسوولیت پیگیری طرح را بر عهده گرفتند و گفتگوهایی در این باره انجام شد، تا این طرح که می توانست با دقت بالایی زمان وقوع زلزله را پیش بینی کند، در نقاط مختلف کشور ثبت شود و امکان پیش بینی مکان زلزله را فراهم آورد.
این روند، به دلیل وقوع جنگ 8ساله متوقف شد و مخترع وسیله ، سال 65 از کار خود استعفا داد، تا با تاسیس شرکتی خصوصی هزینه های تکمیل دستگاه را تامین کند که فعالیت این شرکت نیز تحت تاثیر جنگ متوقف شد.
در آن هنگام ، طی سفری که بیات به آلمان داشت ، مسوولان دانشگاه اسن از ایده او استقبال کردند، بخصوص آن که وی طرح وسیله ی دیگر را نیز در ذهن داشت ، که می تواند پاسخگوی حل مساله انرژی باشد.
بیات به یاد می آورد (و البته مدارک آن را نیز به ما نشان می دهد) که چگونه در دانشگاه اسن Essen از او استقبال شد و با این که تحصیلات کلاسیک او در حوزه مهندسی کشاورزی بود، 3تن از استادان این دانشگاه حاضر شدند، سطح علمی او را تایید کنند تا در دپارتمان فیزیک این دانشگاه به فعالیت بپردازد، اما: «احساس غریبی می کردم» این جمله بهانه ای بود که او را دوباره به ایران بازگرداند و اختراع مهمی که شاید مهمترین اختراع تاریخ بشریت باشد، در ایران ثبت شود.
بیات که به گفته خودش به دنبال یافتن مخالفانی که طرحش را نقد کنند به آلمان سفر کرده بود، با تایید آنها به ایران بازگشت و حتی پیشنهاد 50میلیون دلاری ترکها برای مشارکت در پروژه را نیز رد کرد.
برخی استادان دانشگاه های ایران ، در جریان کل طرح قرار گرفتند، اما سرانجام برای دنبال کردن تکمیل و ثبت این اختراع نامه هایی به بیت رهبری و دفتر ریاست جمهوری ارسال شد و پس از آن ، ستاد حوادث غیرمترقبه او و طرحش را به پژوهشکده سوانح طبیعی ارجاع دارند، تا مبتکری که بیش از 30 سال روی وسیله خود کار کرده بود، به عنوان کارشناس همکاری خود را با این مرکز آغاز کند.
سرانجام نسخه جدیدی از دستگاه بر مبنای همان تئوری اولیه ساخته شد، اگر چه ابعاد دستگاه کاهش و حساسیتش افزایش پیدا کرده است.
فناوری نوین نیز به کمک آمده تا ثبت ها و تحلیل هایی که زمانی با کمک فیلمهای عکاسی و به روش دستی صورت می گرفت ، به صورت دیجیتال و رایانه ای انجام شود.
مهندس بیات ، نمودارهایی را به ما نشان داد که تغییرات آشکاری پیش از هر لرزه روی آنها مشخص است. به گفته او، تحلیل این نمودارها کمک می کند زمان وقوع زمین لرزه ها را پیش بینی کنیم و هرچه زمین لرزه بزرگتر باشد، مدت زمان اخطار نیز بالا می رود.
بازه زمان فعلی بین 24ساعت تا یک هفته پیش از وقوع زلزله است و در برخی مواقع اندکی بیشتر، و هر چه مدت زمان آلارم طولانی تر باشد، احتمالا با لرزه ای ویرانگرتر مواجه خواهیم بود.
اکنون یک سال است که آخرین نمونه این دستگاه ساخته شده است. شاید باور کردنی نباشد، اما مخترع دستگاه ادعا می کند (و اسنادی ارائه می دهد) که طی یک سال گذشته ، حتی یک زمین لرزه هم نبوده ، که از سوی این وسیله ثبت نشود. هنوز درباره محل دقیق وقوع زلزله مشکلاتی وجود دارد.
بیات که ادعا می کند زمان زلزله هایی در کشورهای دیگر نیز از سوی وسیله او ثبت شده ، معتقد است با نصب پایگاه های متعددی در نقاط مختلف کشور و تحلیل آنها می توان محل وقوع را با دقت بالایی مشخص ساخت.
این دستگاه سرانجام اردیبهشت ماه امسال گواهینامه ثبت اختراع خود را دریافت می کند، در حالی که در قسمت نام مخترعان و در کنار نام این مخترع ، نام پژوهشکده سوانح طبیعی و دکتر سید محمود فاطمی ریاست این پژوهشکده که 2سال اخیر را با این طرح همکاری داشته اند به چشم می خورد.
زمانی که از مهندس بیات درباره تئوری پشت صحنه این اختراع سوال کردیم ، پاسخش را با صداقتی حرفه ای بیان کرد. «من درباره نظریه وقوع زمین لرزه اظهار نظر نمی کنم. حتما تئوری علمی قوی ای پشت این روش وجود دارد، اما چیزی که برای من به عنوان یک پژوهشگر تجربی و یک مخترع مهم است ، رخدادی است که پیشتر از وقوع زلزله ایجاد می شود و من به تجربه دریافته ام پیش از هر لرزه ای این پارامتر خود را نشان می دهد و تجربه نیز نشان داده که همیشه همین گونه بوده است.
وظیفه من آوردن توضیحی برای توجیه رابطه علی و معلولی پشت این قضیه نیست. من به تجربه و با آزمایش این پارامتر را دنبال کردم و نتیجه گرفتم و اینک وظیفه نظریه پردازان است که تئوری علمی پنهان در آن را آشکار کنند.»
بین صحبت ما سکوت حاکم می شود. شاید این مخترع که خستگی یک عمر کار در چهره اش مشخص است ، به تلاشهای بروکراتیکی می اندیشد که برای فراهم آوردن شرایط لازم ادامه تحقیق در طول این سالها انجام داده است (برخی مکاتبات او را می توان در سایت شخصی اش به نشانی www.Earthquakesignals.com یافت )؛ تلاشهای فرساینده ای که می تواند هر شخصی را ناامید کند، اما بیات معتقد است «علم امانت است. اگر در برابر آن درست عمل کنیم برنده ایم و اگر نه ، هر چه نام و نشانی داشته باشیم ، بازنده ایم.»
اگر چه مهندس بیات بارها از ما خواست گله های او از افراد و نهادهای مختلف را منعکس نکنیم ، اما آنچه بر او رفته است ، کمترین دستاوردش بی اعتمادی عمیقی است که نسبت به همه پیدا کرده است.
او بارها تاکید می کند: «همیشه دنبال مخالفانی بودم که ایراد وسیله ام را بگویند ؛ اما همه تایید می کردند» و جالب این که باوجود این ، 34 سال پس از ساخت اولین نمونه و یک سال پس از آزمایش موفقیت آمیز و پیگیرانه و 6 ماه پس از ثبت رسمی هنوز هیچ کس نمی خواهد در این باره توضیحی بدهد.
شاید همین دلسردی های طولانی و البته قابل درک بود که باعث شد از بخش علمی این گزارش ، به میزان قابل توجهی حذف شود.
پس از دیداری 4 ساعته از منزل او درحالی که حرفهای بسیاری راجع به سایر اختراعاتش رد و بدل شد و فکر مشکوک اولیه ما با سوالات جدی تری مواجه شده است ، با او خداحافظی می کنیم در حالی که اتوبان همت ساعات خلوت تری نسبت به 4 ساعت پیش را سپری می کند و آسمان تیره نگاهمان را به خود جلب کرده.
نکته ای آزارم می دهد. اگر شخصی درباره خطری که جان هزاران نفر را خواهد گرفت ، 34 سال هشدار بدهد و کسی به حرفش توجهی نکند، (حداقل آن که به او بگویند اشتباه می کند) و سپس حادثه رخ دهد و جان هزاران نفر را بگیرد (همان گونه که در بم گرفت ) چه باید کرد؛
داستان اختراع بیات از دو حالت خارج نیست ، یا غلط است که در این صورت باید پرسید چرا گواهی ثبت اختراع گرفته و مرکز پژوهشهای سوانح طبیعی از آن حمایت می کند و کسی جلوی آن را نمی گیرد یا آن را اصلاح نمی کند، و یا درست است که اگر درست بود، چه کسی پاسخگوی خانواده هایی است که در ایران و جهان ، عزیزان خود را به دلیل زلزله ای که نشانه آن در دستگاهی کوچک در آزمایشگاهی خانگی ثبت شده بود، از دست داده اند؛
آسمان تهران مثل همیشه غبارآلود است ، اما تک و توک ستاره ای را می توان در میان این شب یافت.
پوریا ناظمی / ذوالفقار دانشی 
