صرفه‌جویی 315 سکه‌ای در جایزه جلال آل‌احمد

این جایزه از پنج سال پیش با تصویب شورای عالی انقلاب فرهنگی فعالیت خود را آغاز کرد و قرار شد موسسه خانه کتاب به عنوان مجری برگزاری آن، همه‌ساله آثار برتر در چهار بخش داستان، نقد ادبی، مستند‌نگاری و تاریخ نگاری را معرفی کند.

با وجود این که امسال هیچ اثری نتوانست به‌عنوان اثر برگزیده، جایزه 110 سکه‌ای را از آن خود کند، اما پنج اثر در بخش‌های مختلف شایسته تقدیر شدند.

کتاب «حافظ هفت» تالیف اکبر صحرایی در حوزه داستان، کتاب‌های مولوی و اسرار خاموشی (فلسفه، عرفان و بوطیقای خاموشی)، تالیف علی محمدی‌آسیابادی و عقل سرخ، تالیف تقی پورنامداریان در حوزه نقد ادبی و همچنین کتاب‌های نورالدین پسر ایران (خاطرات سیدنورالدین عافی) تالیف معصومه سپهری و شرح اسم (زندگینامه آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای) تالیف هدایت‌الله بهبودی به‌عنوان آثار شایسته تقدیر معرفی شدند. همچنین در حوزه‌ تاریخ‌نگاری به تشخیص هیات داوران هیچ کتابی به مرحله نهایی راه پیدا نکرد.

بخش داستان، مهم‌ترین و حساسیت‌برانگیزترین بخش در جایزه جلال است. امسال در این بخش کتاب‌های «قسمت دوم» نوشته هاشم حسینی، «کمی دیرتر» نوشته سیدمهدی شجاعی، «مبصر کلاس هشتم» نوشته سیدحسن حسینی‌ارسنجانی، «قدیس» نوشته ابراهیم حسن‌بیگی، «پریباد» نوشته محمدعلی علومی و «حافظ هفت» نوشته اکبر صحرایی به مرحله نهایی داوری‌ها راه یافته بودند. در نهایت، حافظ هفت توانست به‌عنوان اثر شایسته تقدیر انتخاب شود. این رمان در ۹ فصل، روایت ۹ روز سفر رهبر معظم انقلاب به شیراز است. صحرایی در این کتاب، سفر رهبر معظم انقلاب به شیراز را در نوروز ۸۷ در قالبی داستانی روایت می‌کند. شخصیت‌های اصلی این رمان را فردی به نام پانوسیان از اقلیت‌های دینی ارمنی و نویسنده‌ای از دوران جنگ به نام جعفر تشکیل داده‌اند. پانوسیان دوست جعفر است که به اصرار وی در نخستین روز حضور رهبر معظم انقلاب در شیراز به میان مردم می‌آید، اما بعد به دلیل اتفاقاتی که برای جعفر پیش می‌آید و او را راهی بیمارستان می‌کند، مجبور می‌شود تمام این ۹ روز را در شیراز بماند. او در بیمارستان با دفترچه خاطرات جعفر روبه‌رو می‌شود و یادآوری این خاطرات باعث برگشت او به گذشته و سال‌های حضور رهبری در جبهه می‌شود. عنوان «حافظ هفت» برای این کتاب‌ اشاره‌ای است به ترور رهبر ‌معظم انقلاب در ششم تیرماه ۶۰ در مسجد ابوذر تهران که با این کد محافظان رهبری خبر را اعلام کردند. این عنوان همچنین اشاره‌ای به حافظ نیز دارد. این کتاب جزو مجموعه کتاب‌های نقره‌ای سوره مهر است و مرداد سال گذشته رونمایی شده بود.

اثر شایسته تقدیر دیگر در این جایزه «مولوی و اسرار خاموشی» نام دارد. موضوع این کتاب نقد و تفسیر آراء، اندیشه‌ها و اشعار مولوی است. نگارنده ضمن اشاره به دیدگاه‌های فلسفی قدیم و جدید درباره خود‌شناسی و معرفت‌نفس، با رویکردی جدید آرای عرفانی مولانا را تحلیل و بررسی می‌کند. سپس تفاوت رویکرد عرفا به نفس و فرآیندهای متفاوت ذهنی را شرح می‌دهد و با اشاره به حکایت‌ها و داستان‌های گوناگون از مثنوی به نقد روان‌شناختی و فلسفی مفاهیم این داستان‌ها می‌پردازد.

تقی پورنامداریان با اثرش به نام عقل سرخ موفق شد در جایزه جلال نیز مورد توجه قرار گیرد. او پیش از این هم در جایزه کتاب سال برگزیده شده بود. پورنامداریان در این اثر به بررسی داستان‌های رمزی سهروردی و واکاوی نمادهای عارفانه موجود در آثار وی می‌پردازد. این اثر در شش بخش تنظیم شده است که نویسنده در هر بخش به بررسی موضوعی هر یک از آثار این ادیب و فیلسوف می‌پردازد.

اثر دیگری که در جایزه جلال شایسته تقدیر اعلام شد «نورالدین پسر ایران» بود. این کتاب را نیز انتشارات سوره مهر منتشر کرده و بسیار مورد توجه قرار گرفته بود. نورالدین پسر ایران، کتاب خاطرات سیدنورالدین عافی است؛ پسری 16 ساله از اهالی روستای خنجان در حوالی تبریز که حضور دفاع مقدس را در گردان‌های خط‌‌شکن لشکر 31 عاشورا به عنوان نیروی آزاد، غواص و فرمانده دسته و در جبهه‌های مختلف تجربه کرده و بارها مجروح شده است. نورالدین نزدیک به 80 ماه از دوران جنگ تحمیلی را با وجود جراحات سنگین و شهادت برادر کوچک‌ترش سیدصادق در برابر چشمانش در جبهه ماند و در عملیات‌های متعددی حضور داشت و جانباز 70درصد دفاع مقدس است. رهبر معظم انقلاب در تقریری بر این کتاب نوشته‌اند: «این نیز یکی از زیباترین نقاشی‌های صفحه‌ پرکار و اعجازگونه‌ هشت سال دفاع مقدس است. هم راوی و هم نویسنده حقا در هنرمندی، سنگ تمام گذاشته‌اند. آمیختگی این خاطرات به طنز و شیرین‌زبانی که از قریحه‌ ذاتی راوی برخاسته و با هنرمندی و نازک‌اندیشی نویسنده، بخوبی و پختگی در متن جا گرفته است و نیز صراحت و جرات راوی در بیان گوشه‌هایی که عادتا در بیان خاطره‌ها نگفته می‌ماند، از ویژگی‌های برجسته‌ این کتاب است. تنها نقصی که به نظر رسید، نپرداختن به نقش فداکارانه‌ همسری است که تلخی‌ها و دشواری‌های زندگی با رزمنده‌ای یکدنده و مجروح و شلوغ را به جان خریده و داوطلبانه همراهی دشوار و البته پراجر با او را پذیرفته است.»

و سرانجام «شرح اسم» دیگر کتابی بود که در این جایزه شایسته تقدیر شد. این اثر شرحی بر زندگی آیت‌الله سیدعلی حسینی خامنه‌ای از 1318 تا 1357 است و به عبارتی از تبار و تولد تا سال‌های کودکی و نوجوانی و کارنامه‌ای از مبارزات سیاسی و فعالیت‌های اجتماعی رهبر معظم انقلاب را تا پیروزی انقلاب اسلامی در بر‌می‌گیرد. کتاب که روایتی داستانی دارد، مستندگونه و براساس نوعی تاریخ‌نگاری براساس اسناد ساواک، شهربانی و دادرسی ارتش شاه درباره دوران مبارزه و تبعید آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای است. این کتاب را هدایت‌الله بهبودی نوشته و موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی آن را منتشر کرده است.

اعلام اسامی داوران جوایز ادبی یکی از مسائلی است که همواره حساسیت‌هایی داشته است. در جوایزی که خانه کتاب در طول سال برگزار می‌کند، معمولا این موضوع بسیار مطرح می‌شود که اسامی داوران نیز باید منتشر شود تا همه بدانند چه افرادی و با چه سلایقی دست به گزینش آثار زدند. تا چند سال قبل برای جوایزی همچون کتاب سال یا کتاب فصل در مورد داوری‌ها این موضوع مطرح می‌شد که داوران اگر تمایل داشته باشند، بعد از اعلام نتایج اسامی آنها اعلام می‌شود، امسال اما در حالی که مراسم پایانی جایزه جلال آل‌احمد روز اول آذر همزمان با تولد این نویسنده برگزار شد، یک هفته بعد از آن اسامی داوران این جایزه اعلام شد که می‌توان این موضوع را به فال نیک گرفت. براساس آن احمد شاکری، حسین مفتخری، حسینعلی قبادی، راضیه تجار، سجاد آیدنلو، سیده‌اعظم حسینی، عباسعلی وفایی، علیرضا بهرامیان و علیرضا نکویی به داوری آثار ارسال‌ شده به دبیرخانه پنجمین دوره جایزه جلال پرداخته بودند. از دیگر اعضای داوران این جایزه می‌توان به فیروز زنوزی‌جلالی، کامران پارسی‌نژاد، محمدرضا سرشار، محمدعلی کاظم‌بیگی، محمود بشیری، مریم حسینی، مصطفی رحیمی و منوچهر اکبری اشاره کرد.

با این حال فیروز زنوزی جلالی یکی از داوران این جایزه در گفت‌وگو با خبرنگار ما می‌گوید که در این دوره از جایزه جلال داور نبوده است.

او می‌گوید: این‌که جایزه جلال گران‌ترین جایزه ادبی است، حساسیت‌ها را زیاد می‌کند. تصور کنید مبلغ جایزه آن 10 سکه بود، آیا باز هم این‌قدر روی این جایزه حساسیت بود؟

او که در نخستین دوره جایزه جلال با رمان «قاعده بازی» شایسته تقدیر معرفی شد، می‌گوید: تا آنجا که می‌دانم فرم داوری جوایز خانه کتاب مثل کتاب سال، کتاب فصل، جلال آل‌احمد و پروین اعتصامی یکسان است. هر اثری که داوری می‌شود، نمره‌ای می‌آورد، اگر این نمره از 90 بالاتر باشد، برگزیده می‌شود و اگر بین 80 تا 90 باشد به‌عنوان اثر تقدیری معرفی می‌شود.

زنوزی‌جلالی همچنین درباره انتخاب دو اثر از انتشارات سوره مهر و این‌که معمولا این ناشر هر سال سهمیه‌ای در میان برگزیدگان دارد، می‌گوید: البته این موضوع وجود دارد، ولی می‌توان از این زاویه دید که سوره مهر هر سال کتاب‌های زیادی منتشر می‌کند. ضمن این‌که محتوا از نمره بالایی در این جایزه برخوردار است. اگر اثری در این جایزه از نظر ساختار، فرم، فضاسازی، شخصیت‌پردازی و بسیاری فاکتورهای دیگر در سطح بالایی باشد، اما محتوای ارزشمندی نداشته باشد، نمره نمی‌آورد. مثلا اگر امتیاز شخصیت‌پردازی و فضاسازی 10 باشد، امتیاز مضمون و درونمایه 30 است.

در همین حال مجید حمیدزاده، دبیر جایزه جلال نیز درباره انتخاب هر ساله از ناشران دولتی به «جام‌جم» می‌گوید: من از این حرف‌ها تعجب می‌کنم. انتشارات سوره مهر یک ناشر تخصصی است و این موضوع اصلا جای گله ندارد. من در گزارشم در مراسم پایانی هم گفتم که در داوری‌ها، نه به نویسنده و نه به ناشر توجه نکردیم، بلکه معیار داوران صرفا اثر بود.

او ادامه می‌دهد: اگر یادتان باشد انتشارات امیر‌کبیر سال‌ها قبل در زمینه چاپ کتاب‌های تاریخ و ادبیات ناشر برجسته‌ای بود. علتش این بود که بهترین کتاب‌ها را سفارش می‌داد و منتشر می‌کرد. معلوم است چنین ناشری سفارش هر کاری را نمی‌دهد، چون ناشری است که به جایگاهی رسیده است. انتشارات سوره مهر همچنین جایگاهی در ادبیات و تاریخ انقلاب دارد. اما فارغ از این مسائل داوران به اثر توجه می‌کنند.

دبیر جایزه جلال آل‌احمد همچنین درباره روند داوری‌ها می‌گوید: ما نمی‌توانستیم برای بررسی آثار نام کتاب و نویسنده را حذف کنیم و آثار ارسال‌شده به دبیرخانه را با کد به داوران بدهیم. چون کتاب با مقاله فرق دارد. در مقاله می‌توان آثار را با کد به داوران سپرد تا بدون توجه به نام صاحب اثر، آن را بررسی کنند، ولی ما در جایزه جلال کتاب‌های چاپ اول سال قبل را بررسی می‌کنیم و داوران ما هم افراد کتابخوانی هستند، پس نمی‌توان نام نویسنده و ناشر را از چشم آنان پنهان نگه داشت.