سکه نوبل 105 برای کدام قاره ضرب می‌شود

او وصیت کرد ۹۶ درصد ثروتش صرف پایه‌گذاری مراسم اهدای پنج جایزه شود. او در وصیت‌نامه‌اش نوشت: این سرمایه باید توسط مجریان وصیت‌نامه اینجانب، برای خرید اوراق بهادار مطمئن سرمایه‌گذاری شود تا از سود آن هر ساله به افرادی که در سال‌های آینده بیشترین خدمت را به بشریت می‌کنند، جوایزی اعطا شود. سود حاصل از سرمایه مذکور باید به پنج قسمت مساوی تقسیم شده و به پنج مورد زیر اختصاص یابد: یک قسمت به شخصی که به مهم‌ترین کشف یا اختراع در زمینه فیزیک دست زده باشد؛ قسمت دیگر به شخصی که به مهم‌ترین کشف یا پیشرفت در زمینه شیمی دست یافته باشد؛ بخش سوم به شخصی که موفق به کشف در زمینه فیزیولوژی یا پزشکی شده باشد؛ یک قسمت هم به شخصی که در عرصه ادبیات باارزش‌ترین اثر را با گرایشی آرمان‌گرایانه خلق کرده است و قسمت پایانی هم به شخصی برسد که برای ایجاد برادری در میان ملت‌ها و انحلال یا کاهش نیروهای نظامی یا برگزاری یا حمایت از همایش‌های صلح‌طلبانه بزرگ‌ترین و بهترین کار را انجام داده است.

بر اساس این وصیت‌نامه، جایزه نوبل در شاخه‌های فیزیک، شیمی، پزشکی، ادبیات و صلح از سال 1901 میلادی پایه‌گذاری شد. ششمین جایزه یعنی نوبل اقتصاد نیز سال ۱۹۶۸ میلادی، توسط بانک مرکزی سوئد پایه‌گذاری شد که البته در فهرست جوایز مرتبط با بنیاد نوبل جایی ندارد.

در میان این جوایز، جایزه نوبل ادبیات همواره به عنوان یکی از مهم‌ترین جوایز فرهنگی در طول سال تلقی می‌شود. برنده این جایزه که هم می‌تواند شاعر باشد و هم نویسنده، همه ساله از سوی آکادمی سوئد تعیین و معمولا در نخستین پنجشنبه اکتبر هرسال اعلام می‌شود.

یکی از قوانین جایزه‌‌ نوبل این است که هیچ نویسنده‌ای نمی‌تواند برنده‌ نوبل ادبیات باشد، مگر آن‌که نامش حداقل دوبار در فهرست نامزدهای اعضای آکادمی سوئد آمده باشد. از همین رو همه ساله گمانه‌زنی‌های زیادی برای انتخاب برنده نوبل ادبیات راه می‌افتد و گاه دیده شده که نویسنده یا شاعری که به هیچ‌وجه احتمال برگزیده شدنش نمی‌رفته، برنده جایزه نوبل ادبیات شده است. از سویی در دوره‌های مختلف نوبل نویسندگان و شاعران نام آشنایی هم وجود دارند که همه ساله از آنها به عنوان بخت‌های مسلم کسب نوبل نام برده می‌شود.

نوبل ادبیات همواره دارای نکات جذابی بوده است. طی 111 سالی که از آغاز نوبل می‌گذرد، در سال‌های 1914، 1918، 1935، 1940، 1941، 1942 و 1943 به هیچ کس نوبل ادبیات اهدا نشد که البته این موضوع ناشی از جنگ‌های جهانی اول و دوم بود. همچنین دو نویسنده تاکنون از دریافت جایزه نوبل ادبیات امتناع کرده‌اند. یکی ژان پل سارتر که سال 1964 این جایزه را برد، ولی آن را نپذیرفت و دیگری بوریس‌پاسترناک نویسنده «دکتر ژیواگو» که به دلیل واکنش تند حکومت شوروی و ترس طردشدن از میهنش از دریافت آن خودداری کرد. همچنین در یکی از شگفت‌انگیزترین اتفاقات در سال 1931 اعضای آکادمی اریک‌آکسل کارلفلدت را که درگذشته بود، به عنوان برنده نوبل ادبیات اعلام کردند. در چهار دوره از نوبل ادبیات نیز دو نفر مشترکا این جایزه را بردند؛ سال 1904،‌ فردریک میسترال فرانسوی و خوزه اچه گارا از اسپانیا،‌ سال 1917 کارل آدولف گیلروپ و هنریک پونتوپیدان هر دو از دانمارک،‌ 1966 شموئل یوسف آنیون اسرائیلی و نلی ساچز سوئیسی و 1974 ایویند جانسون و هری مارتینسون سوئدی.

جوان‌ترین و پیرترین برندگان نوبل ادبیات، انگلیسی بوده‌اند. ویلیام کیلپنگ چهل و دو ساله جوان‌ترین برنده این جایزه است که سال 1907 نوبل را دریافت کرد و دوریس لسینگ هشتاد و هشت ساله سال 2007 این جایزه را به خانه برد. شاید جنجالی‌ترین انتخاب آکادمی سوئد هم به سال 1953 بازمی‌گردد؛ هنگامی که وینستون چرچیل که نامزد دریافت جایزه صلح نوبل بود، به عنوان برنده نوبل ادبیات معرفی شد.

در فهرست برندگان ادوار مختلف نوبل ادبیات، فقط یک نفر دیده می‌شود که موفق به دریافت جایزه اسکار هم شده است؛ جورج برنارد شاو از ایرلند در سال ۱۹۵۲ جایزه ادبیات نوبل و سال ۱۹۳۸ به دلیل بهترین بازی روی صحنه، جایزه اسکار را به خود اختصاص داد.

یکی از چالش‌هایی که جایزه نوبل ادبیات همواره با آن روبه‌رو بوده است، این است که گفته می‌شود بعد از جنگ جهانی و شکوفایی نسل طلایی نویسندگان، دیگر آکادمی سوئد به نویسندگان و شاعران بزرگ جایزه نمی‌دهد. البته این موضوع استثنائاتی هم دارد. ولی انتقاد کلی منتقدان این است که نوبل ادبیات اعتبار خود را به واسطه اهدای جایزه به بزرگانی چون همینگوی، سارتر، کامو، فاکنر، هسه، ژید و بکت کسب کرده است و انتخاب‌های سال‌های اخیرش به هیچ روی درخور برندگان آن نسل طلایی نبوده است. از طرف دیگر نوبل ادبیات در طول تاریخ برگزاری، بسیاری از غول‌های ادبیات جهان را نادیده گرفته است. لئو تولستوی، آنتوان دوسنت اگزوپری، جیمز جویس، مارسل پروست، اسکات فیتز جرالد، تئودور درایزر، توماس هاردی، جورج اورول و در سال‌های اخیر آدونیس، میلان کوندرا، هاروکی موراکامی و کارلوس فوئنتس از جمله نویسندگان پرآوازه‌ای بوده‌اند که هرگز نوبل ادبیات به آنها نرسیده است.

از مجموع 106 نویسنده‌ای که تاکنون نوبل ادبیات را دریافت کرده‌اند، تنها 27 نفر غیراروپایی بوده‌اند. جالب است که در این بین، کشور سوئد که به نوعی میزبان نوبل هم محسوب می‌شود، هوای نویسندگان و شاعران خودش را بیشتر دارد و تاکنون هشت برنده‌ را از این کشور اعلام کرده است. این در شرایطی است که برندگان کل قاره آسیا در همه ادوار پنج نفر بوده‌اند.

نویسندگان و شاعران کشورمان هرگز جایزه نوبل را نبرده‌اند. اگرچه دوریس لسینگ که به عنوان برنده نوبل ادبیات در سال 2007 معرفی شد، متولد کرمانشاه بود و علتش هم حضور پدرش زمان جنگ جهانی در ایران بوده است.

ایران در سال‌های مختلف نویسندگان و شاعران بسیاری داشته که به اعتقاد کارشناسان شایستگی دریافت نوبل را داشته‌اند. علی دهباشی در خاطراتی که از دیدارش با جمالزاده نوشته، می‌گوید: «در سال 1348 از آکادمی نوبل نامه‌ای به آدرس ناشر جمالزاده (معرفت) به تهران می‌رسد. مضمون‌نامه از این قرار بوده است که جمالزاده از کاندیداهای نوبل است. بعد نامه دیگر مبنی بر قطعیت این کاندیداتوری به خود جمالزاده در ژنو می‌رسد. جمالزاده تعریف کرد که بعدها فهمید وزارت دربار به محض دریافت این خبر با آکادمی نوبل وارد مذاکره می‌شود که ما (یعنی دربار شاهنشاهی) با تعلق جایزه ادبی نوبل به جمالزاده موافق نیستیم و خودمان نویسنده دیگری به نام بسیج خلخالی را جهت دریافت جایزه نوبل معرفی می‌نماییم. بسیج خلخالی شاعری بود که کتاب شعر قطع رحلی نفیسی با کمک دربار منتشر کرده بود با عنوان «حماسه هیزم‌شکن» که در ستایش آبراهام لینکلن سروده شده بود. جمالزاده گفت نشان به آن نشان که در آن سال نه به من جایزه نوبل را دادند نه به بسیج خلخالی.»

بجز جمالزاده، خیلی دیگر از نویسندگان و شاعران کشورمان در یکصد سال اخیر آثاری را منتشر کرده‌اند که لیاقت دریافت نوبل ادبیات را داشته‌اند و چه بسا جدای از حس هم وطن بودن، آثارشان دست‌کم خواندنی‌تر و ادبی‌تر از برندگانی است که در سال‌های اخیر آکادمی سلطنتی نوبل نام آنها را اعلام می‌کند. به هر حال باید منتظر ماند و دید آکادمی نوبل با توجه به اقتضائات سیاسی و باندبازی‌های سال‌های اخیر که معمولا در انتخاب‌هایش موثر است، به چه نویسنده یا شاعری از کدام کشور نوبل ادبیات 2012 را تقدیم می‌کند.