همراهی سینمای دفاع‌مقدس با تحولات اجتماعی

ما نسل دوران انقلاب و جنگ هستیم و من در دوران دانشجویی‌ام در جنگ حضور داشتم، وقتی قرار شد تز دکترای جامعه‌شناسی‌ام را ارائه کنم، چندان با پدیده سینمای جنگ آشنا نبودم، ولی تصمیم گرفتم تا از منظر جامعه‌شناسی این جریان را مورد بررسی قرار دهم.

به نظرم ما باید با کمی احتیاط از واژه سینمای دفاع‌مقدس استفاده کنیم. به جز مستندهایی که در رابطه با جنگ ساخته شده‌ است، باید در استفاده از این عنوان در مورد دیگر فیلم‌ها احتیاط کرد. ما از سرزمین‌مان در مقابل دشمن دفاع کردیم، پس این دفاع بلاشک مقدس است، این عبارت را در مورد فیلم‌های مستند دفاع‌مقدس می‌توان به کار برد، اما سینمای جنگ را احتیاط کنیم. این‌که فیلمسازی که در دوران دفاع‌مقدس حضور نداشته در مورد جنگ فیلمی بسازد، لزوما فیلم دفاع‌مقدسی نساخته است. ما فیلمسازانی مثل حاتمی‌کیا، درویش و مرحوم ملاقلی‌پور را داریم که در جنگ حضور داشته‌اند، ولی برخی فیلمسازان جنگ را تجربه نکرده‌ و از خاطرات دیگران وام گرفته‌اند یا بر اساس ذهنیات خودشان فیلم می‌سازند، ما این مسأله را باید در نظر بگیریم که فیلم این دست فیلمسازان الزاما دفاع‌مقدسی نیست، اگر هم باشند لزوما ارزش‌های مناطق جنگی ما را منتقل نمی‌کند. من به این دلیل از واژه دفاع‌مقدس در مورد مستندها با اطمینان استفاده می‌کنم، ولی درباره فیلم‌های داستانی با اکراه.

این فیلم‌ها را می‌شود جزو فیلم‌های جنگ مورد بررسی قرار داد، ولی نه جزو سینمای دفاع‌مقدس. نمی‌توانیم بگوییم فیلم فیلمسازی که منطقه را ندیده و موضوعی مرتبط با جنگ را انتخاب کرده، با فیلم فیلمسازی که در منطقه حضور داشته و شاهد جنگ بوده، هر دو دفاع‌مقدسی است، ولی در کل می‌توان عنوان سینمای جنگ و دفاع‌مقدس را برای آنها به کار برد.

به نظرم تاثیر زیادی دارد. جنگ ما با جنگ‌های دیگر کشورها متفاوت است. ما در جنگ زندگی می‌کردیم و جبهه فرهنگ خاص خودش را داشت. قهرمانان جبهه‌های ما با جنگ‌های دیگر متفاوت بودند و حتی فرمانده‌ها هم با مثلا فرمانده‌های جنگ جهانی دوم فرق داشتند. این انسان‌ها از دل انقلاب اسلامی برخاسته بودند و با کسانی مبارزه می‌کردند که به تحریک آمریکا برای نابودی انقلاب اسلامی دست به کار شده بودند. برای ساخت یک فیلم دفاع‌مقدس باید دو نکته را در نظر گفت؛ اول این‌که جبهه زندگی و فرهنگ خاص خودش را داشت، دوم این‌که رزمندگان بر مبنای اعتقادشان به جنگ رفتند و علاوه بر این‌که تعرض دشمن به خاک کشورشان را پاسخ دادند، از ارزش‌های انقلاب هم دفاع کردند. فرهنگ جبهه، فرهنگ اخلاق، عرفان و باور بود و رزمنده دفاع‌مقدس با قهرمان فیلم‌های هالیوودی فرق می‌کند. این رزمنده پیش از عملیات دعا می‌کرد و نماز می‌خواند. اگر فیلمسازی با این فرهنگ آشنایی نداشته باشد، فیلمش در حد و اندازه‌های دفاع‌مقدس نخواهد بود.

می‌تواند، به شرطی که با فرهنگ جبهه آشنایی داشته باشد و از فیلم‌های مستند و مصاحبه‌های رزمندگان استفاده کند، اما در هر حال این فیلمساز محدودیت‌های خودش را دارد.

سینمای دفاع‌مقدس با سینماهای دیگر فرق می‌کند؛ این سینما ضمن این‌که دشواری‌های ساخت فیلم‌ مثل گرفتن مجوز را دارد، اما مشکلات دیگری مثل تامین تجهیزات نظامی را هم دارد و نیازمند حمایت نهادهای نظامی است. وجه دیگر قضیه این است که بعضی‌ها تعلق خاطر و نگاه مقدس‌گونه‌ای به جبهه دارند و اجازه نمی‌دهند تا هر فیلمی در این زمینه ساخته شود. به همین خاطر کار دشوار می‌شود و این مقوله دچار ریزش می‌شود و خیلی بی رمق حرکت می‌کند. راهکار رونق سینمای دفاع‌مقدس این است که نگاه بازتری به این سینما داشته باشیم تا افکار تازه وارد این جریان شود. همچنین نباید فیلمسازان قدیمی جنگ را فراموش کنیم و باید از آنها دعوت کنیم تا دوباره به سینمای دفاع‌مقدس بپردازند. ما فیلمسازان شناخته شده‌ای چون حاتمی‌کیا، تبریزی و درویش را داریم که سال‌ها تجربه دارند و جنگ را می‌شناسند و باید فضای کار برای آنها فراهم شود.