پرورش ماهی درکویر

منشأ ماهی تیلاپیا کجاست و از چه زمانی وارد کشور شده است؟

طعم و مزه آن مورد توجه عامه مردم بوده و مهم‌تر این‌که باتوجه به هزینه پایین تولید، قیمت تمام شده این ماهی بسیار پایین است ( 1 تا 2‌/‌1 دلار به ازای هرکیلوگرم ماهی کامل) و براحتی می‌تواند جای خود را در سبد مصرف خانوار باز و مشکل سرانه مصرف ماهی را در کشورهای کمتر توسعه یافته مرتفع کند. از سوی دیگر به دلیل شرایط مناسب جغرافیایی اکثر نقاط کشور که بیابانی است و آب‌ها و زمین‌های شور غیرقابل استفاده کشاورزی فراوانی در مناطقی که به آب‌های آزاد ارتباط ندارد، وجود دارد، پرورش این ماهی منبع بزرگی برای اشتغالزایی در امر آبزی‌پروری به عنوان یک فعالیت جانبی خواهد شد.

گونه تیلاپیایی که درحال حاضر کارشناسان مرکز تحقیقات ماهیان آب شور در بافق یزد روی آن مشغول تحقیق هستند در شوری صفر تا 20 ppt (در بهترین شرایط 5 تا 15 درصد نمک محلول در آب) رشد می‌کند.

همچنین میزان اکسیژن بالای 1‌/‌0 ppm را تحمل می‌کند و در آب‌های با آمونیاک، نیترات و نیتریت بالا توانایی تحمل دارد. بازده تولید خام و خشک محصولات کشاورزی در ایران به ازای هر مترمکعب آب تخصیص یافته فقط نیم کیلوگرم است در حالی که اکنـــون تولید 20 تن در هکتار تیلاپیا در مرکز تحقیقات ماهیان آب‌های شور داخلی، توسط کارشناسان ارائه شده که خود انقلابی در تولید است.

این مساله که تیلاپیا می‌تواند شرایط بد زیست بوم‌ها را براحتی تحمل کند اگرچه برای تولیدکنندگان یک فرصت ایده‌آل محسوب می‌شود، اما برای برخی گونه‌ها در زیست بوم‌های طبیعی ممکن است خطرناک و باعث تاثیر بر تنوع زیستی و حذف منابع ژنتیکی شود.

اما باید به این مسأله توجه کنیم که بهره‌برداری بشر از منابع طبیعی بخصوص در کشورهای درحال توسعه روز‌به‌روز پررنگ‌تر می‌شود. قبل از این هم، ماهی کپور و قزل‌آلا و بسیاری از دیگر محصولات کشاورزی که اکنون در حال بهره‌برداری از آنها هستیم و هیچ‌یک بومی ایران نبودند، به ایران وارد شده‌اند. کشور اندونزی که مهم‌ترین کشور تنوع زیستی آسیا محسوب می‌شود از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان تیلاپیاست. بااین حال، می‌توان در کنار مطالعات زیست‌محیطی با ارائه راهکارهای پرورشی مطمئن (نظیر پرورش ماهیان تیلاپیای تک‌جنس شده) باعث توسعه این صنعت در اقصی نقاط کشور، روستاها و شهرهای کوچک مناطق مرکزی کشور که دسترسی به آب‌های آزاد ندارند و می‌توانند هریک به‌عنوان کانون‌های تولید مواد غذایی محسوب شوند، شویم.

از سال 87 مجوز مطالعات مختلف درمورد تیلاپیا صرفا برای مرکز تحقیقات ماهیان آب شور داخلی بافق صادر شد. در سال 90 باتوجه به مطالعات انجام شده توسط مرکز با تامین اعتبار موسسه تحقیقات شیلات ایران، مجوز پرورش ماهی تیلاپیا در مزارع بخش خصوصی منطقه بافق اخذ شد. در این زمینه با ارائه ماهانه 20 هزار بچه ماهی اصلاح شده در مرکز، پرورش‌دهندگان برای نخستین بار در فصل تابستان به طور جدی وارد بحث پرورش ماهی شدند. پیش‌بینی می‌شود در سال جاری 5 تن در هکتار تولید تیلاپیا در بخش خصوصی برداشت شود و بتدریج در مناطق مستعد با توجه به سرمایه‌گذاری زیست‌محیطی بتوان آن را با محوریت علمی گسترش داد.

تیلاپیا، مهمان جدید سفره‌های ایرانی

اگرچه ماهی تیلاپیا بومی آفریقا، مدیترانه و خاورمیانه است، اما قابلیت‌های متفاوتی باعث شده تا به گزینه مناسبی برای پرورش درمناطق مختلف جهان تبدیل شود. از جمله این‌که این ماهی در تراکم‌های بالا قابل پرورش است و طی یک دوره سه چهار ماهه می‌تواند به وزن 400ـ300 گرم برسد و در شرایط نامطلوب محیطی، کاملا مقاوم است. در عین حال به صورت تک‌جنسی و حتی به صورت توام با سایرآبزیان از جمله کپور ماهیان چینی و میگوی آب‌شیرین می‌تواند تولید شود و بهترین شرایط پرورش آن در مناطق گرمسیر است. همه این ویژگی‌ها باعث شده تا این ماهی نقش مهمی در توسعه آبزی‌پروری جهان داشته باشد و پرورش آن به عنوان سودآورترین فعالیت اقتصادی آبزی‌پروری در آمار فائو به ثبت رسد. بر اساس گزارش‌های منتشر شده فائو، به علت تکثیر مقرون به صرفه تیلاپیا در مقایسه با کپور و قزل‌آلا، تولید این آبزی از 16‌/‌1 میلیون تن در سال 1997 به 5‌/‌2 میلیون تن در سال 2007 رسیده است. در کشور ما هم پتانسیل‌های زیادی برای تکثیر و پرورش تیلاپیا وجود دارد. به گفته کارشناسان در مناطق روستایی پرورش تیلاپیا نسبت به دیگر فعالیت‌های کشاورزی مانند محصولات زراعی نظیر گندم و جو از مزیت بیشتری برخوردار است. از طرف دیگر تکثیر این نوع ماهی در مجتمع‌های کشاورزی و حتی دامداری‌ها با کمترین سرمایه‌گذاری، امکانپذیر است. شاید به همین دلیل است که تیلاپیا که از ابتدای ورود به ایران، تنها در منطقه بافق پرورش می‌یافت خیلی زود طرفداران زیادی پیداکرده و قرار است در بسیاری از استان‌ها از جمله سمنان، کرمان (بخصوص منطقه جیرفت و کهنوج)، تهران، قزوین، فارس، اصفهان و استان‌های حوزه خراسان پرورش این‌گونه منحصر به فرد آغاز شود. تلاش برای توسعه پرورش این ماهی در استان تهران و ترویج استفاده از ماهی به عنوان یک غذای سالم، شیلات استان تهران را بر آن داشته تا نسبت به پرورش ماهی تیلاپیا در استخرهای دو منظوره جهاد کشاورزی اقدام کند. به این منظور برای شروع فعالیت و اخذ مجوز محیط‌زیست برای ورود این ماهی به استان تهران قراردادی با موسسه تحقیقات شیلات ایران برای ارزیابی زیست‌محیطی این نوع ماهی منعقد شده است. در نهایت پس از انجام مطالعات زیست‌محیطی در استان‌های با اولویت با همکاری سازمان حفاظت محیط‌زیست، پرورش این‌گونه امکان‌پذیر خواهد شد. قرار است پس از اخذ مجوز محیط‌زیست، پایلوت پرورش این نوع ماهی در شهرستان‌های اسلامشهر، ری و ورامین انجام شود.

به اعتقاد کارشناسان اجرای موفقیت‌آمیز پرورش تیلاپیا، تک‌جنس‌کردن و دسترسی به بیوتکنیک پرورش این‌گونه منحصر به فرد باعث شده تا شانس افزایش مصرف آبزیان در خانواده‌های ایرانی بیشتر شود.