هوای تازه برای رادیو

مجموعه مقالات 3 دوره قبلی این اجلاس به همت دفتر پژوهش‌های رادیو در قالب چند کتاب به چاپ رسیده است. این مقالات از تنوع خوبی برخوردارند و در آنها به موضوعات مختلفی چون رادیو در عصر دیجیتال،‌ رادیو در بستر جامعه،‌ رادیو،‌ موسیقی، نمایش و... پرداخته شده است.

بیشتر مقالات سمت و سوی کاربردی دارند. یعنی محققان در پی یافتن راهکارهایی برای تغییر محتوا و ساختار برنامه‌های رادیویی بوده‌اند. به عنوان مثال شهلا باقری در مقاله‌ای با عنوان اصول برنامه‌ریزی و برنامه‌سازی رادیویی برای کنترل آسیب‌های اجتماعی به دنبال پاسخ این سوال است که رادیو در کاهش آسیب‌های اجتماعی چه نقشی می‌تواند ایفا کند. قطب‌الدین صادقی نیز در مقاله‌ای باید‌ها و نبایدهای شخصیت‌پردازی در درام رادیویی را مورد بررسی قرار داده است. در این مطلب مروری داریم بر تعدادی از مقالاتی که در دوره‌های گذشته این اجلاس پذیرفته شدند.

سبک زندگی‌سازی‌ برنامه‌های رادیویی،‌ پاسخگویی به نیازهای روزمره مخاطبان در عصر مدرن عنوان پژوهشی است که توسط عبدالحسین کلانتری انجام شده است. محقق ابتدا درباره اهمیت توجه رسانه‌ها به سبک زندگی مخاطبان مطالبی را بیان کرده و سپس نتیجه گرفته است که این قبیل برنامه‌ها در رادیوهای ایران بندرت یافت می‌شوند.

در این مقاله آمده است: حاکم شدن منطق مصرف در زندگی روزمره،‌ پاسخگویی به نیازهای روزمره مخاطبان برای آگاهی از انواع و اقسام کالاهای مصرفی را اجتناب‌ناپذیر ساخته است. رسانه‌ها در این میان نقشی اساسی می‌یابند که باید بخشی از برنامه‌های خود را به این مقوله اختصاص دهند.

آخرین اطلاعات و اخبار درباره کالاهای دیجیتال، اطلاعات مربوط به تفریحات و سرگرمی،‌ اطلاعاتی راجع به امور زندگی در منزل و نیز اطلاعاتی درباره تنظیم روابط خارج از محیط منزل از جمله برنامه‌ها یا اطلاعاتی هستند که در زندگی مصرفی به آن نیازمندیم و رادیو می‌تواند این نیازها را برآورده سازد.

محقق در پایان نتیجه‌گیری کرده است: واقعیت این است که به دلایل گوناگون این قبیل برنامه‌ها در رادیوهای ایران بندرت یافت می‌شوند که این امر بیشتر ناشی از بی‌توجهی به ضرورت و اهمیت ساخت چنین برنامه‌هایی است.

باید توجه داشت اگر چه این امور در بدو امر به ظاهر پیش پا افتاده به نظر می‌رسند،‌ اما واقعیت این است که در زندگی مصرفی امروز، بخش قابل توجهی از زندگی روزانه افراد به طور مستقیم با آن مرتبط است و آگاهی‌یابی یا اطلاع از آنها در تنظیم فعالیت‌های روزمره و نیز برای جانماندن از جریان پرشتاب زندگی ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است و رادیو می‌تواند نقش کلیدی در این زمینه ایفا کند.

نویسنده با رصد کردن برنامه‌های شبکه‌های مختلف رادیویی میزان توجه آنها به موضوع سبک زندگی را بررسی کرده و سپس درباره شبکه رادیویی سلامت نوشته است:‌ می‌توان انتظار داشت رادیو سلامت با توجه به اهداف، راهبردها و سیاست‌هایش که به طور کلی شامل حوزه بهداشت و سلامت است، برنامه‌هایی درباره نیازهای روزمره و عادی افراد همانند ارائه اطلاعاتی درباره لوازم آرایشی،‌ مراقبت از پوست و مو و غیره را متقبل شود.

این مقاله حاصل مطالعه‌ای نظام‌مند در برنامه‌های صبحگاهی رادیو جوان است که2 هدف اساسی را دنبال می‌کند:‌ بررسی وضعیت موجود نویسندگی در برنامه‌های صبحگاهی رادیو جوان و انطباق آن با ضرورت‌های نوشتن برای شنیدن در رادیو و نیز ترسیم چشم‌انداز مطلوب با توجه به آسیب‌شناسی وضعیت موجود در برنامه‌های صبحگاهی رادیو.

محمدرضا مانی‌فر، نویسنده این مقاله در گفت‌وگو با دست‌اندرکاران برنامه‌های صبحگاهی، متن این برنامه‌ها را آسیب‌شناسی کرده، نتایجش را در قالب چند محور کلی آورده است:

ـ متن‌های برنامه‌های صبحگاهی کمتر دارای ویژگی‌های محاوره‌ای در نگارش و صمیمیت در اجراست.

ـ متن‌های برنامه‌های صبحگاهی از واقعگرایی به دور است و با دلمشغولی مخاطبان جوان گاه فرسنگ‌ها فاصله دارد.

ـ متن‌ها بیش از آن‌که شنیداری باشد دیداری است و کمتر تخیل برانگیز است.

نویسنده به گویندگان رادیو پیشنهاد داده که به سمت استفاده از زبان گفتاری بروند.

او در تعریف مفهوم تفکر گفتاری می‌نویسد:‌ همان گونه که سخن می‌گویی بنویس، زیرا با این شیوه می‌توانی زیبا بنویسی. تفکر گفتاری بویژه برای نویسندگان رادیو بر این اصل اساسی متکی است که ما برای گوش می‌نویسیم نه برای چشم.

تفکر گفتاری و مزایای تحقق آن، اگر به درستی بررسی و درک شود می‌تواند برنامه‌ریزان و برنامه‌سازان رادیو جوان را فرسنگ‌ها در حفظ و جذب مخاطبان به جلو ببرد و اهداف تاسیس و شکل‌گیری رادیو جوان را بیش از پیش محقق سازد. اما این هدف برآورده نمی‌شود؛‌ مگر آن که مراحل مقدماتی و پیش‌فرض‌های شکل‌گیری و تداوم تفکر گفتاری مورد توجه قرار گیرد.

«ظهور رادیو دیجیتال در ایران؛‌ فرصت‌ها و تهدیدها» نوشته سیدوحید عقیلی و محمد حسینی عنوان مقاله‌ای است که تاثیر پیشرفت‌های گسترده و شتابان تکنولوژی بر رسانه رادیو را بررسی می‌کند.

این پژوهش با اشاره به گذشت بیش از یک دهه از تولد رادیو دیجیتال تاکید می‌کند: آگاهی مردم از این رسانه در حداقل ممکن قرار دارد. این واقعیت که رادیو دیجیتال در دهه اخیر نتوانسته است جایگاه واقعی خود را به دست بیاورد، بیانگر مهیا نبودن شرایط گسترش آن حتی در کشورهای صنعتی و پیشرفته است. از سوی دیگر به دلیل تحولات تکنولوژیکی و جبر حاکم بر فضای رسانه‌ای در استفاده از نظام دیجیتالی و جایگزینی آن با نظام آنالوگ،‌ مطالعات علمی در خصوص این تحولات در همه ابعاد آن ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است.

هر چند دنیای دیجیتال دریچه‌های بسیار جدید و بکری را برای مخاطبان آفریده است که رسانه‌ها می‌توانند از آنها برای افزدون گستره مخاطبانشان بهره گیرند، اما پدیده جهانی دیجیتالی‌شدن رسانه‌ها، با ورود به هر کشور به اقتضای شرایط جامعه آن تجربه‌ای جدید و منحصر به‌فرد محسوب می‌شود.

نتایج این مطالعه نشان داد مهم‌ترین مشکل در خصوص تغییر سیستم رادیو از آنالوگ به دیجیتال، مبحث دریافت یا مجاب کردن شنوندگان برای خرید دستگاه گیرنده رادیو دیجیتال است. اما مهم‌ترین نکته قابل توجه دیگر برای مدیران رسانه، ‌برنامه‌ریزی برای تغییر محتوای لازم است که در این خصوص بر خلاف مسائل فنی مطالعات چندانی انجام نشده است.

امکانات خارج از تصور چند سال پیش در رادیوی دیجیتال به‌سهولت در اختیار تهیه‌کنندگان قرار می‌گیرد. این امکانات هر چند با جذابیت اولیه‌شان می‌توانند باعث جذب مخاطب شوند اما برای استمرار و از دست ندادن مخاطبان باید محتوای مناسب این نوع تکنولوژی نیز تولید و مهیا شود.

زمینه تولید در رادیو دیجیتال به تغییرات اساسی نیاز دارد و برنامه‌های فعلی رادیو چندان تناسبی برای نسل آتی این رسانه ندارد و این همان اشتباهی است که شبکه‌های رادیویی در خصوص پادکست‌هایی که روی وب می‌گذارند مرتکب شده‌اند. قرار دادن فایل صوتی یک برنامه رادیویی بدون هیچ تغییری در آن، منطبق با جذابیت‌های لازم برای یک پادکست نیست.

حمید ضیایی‌پرور در مقاله‌ای با عنوان بررسی کارکردها و تاثیر متقابل رادیو و اینترنت به موضوع ظهور پادکست‌ها در ایران پرداخته است.

در این مقاله آمده است:‌ گسترش رادیوهای اینترنتی و پادکست‌ها (برنامه‌ای که به شیوه دیجیتال ضبط شده و جهت دانلود در اینترنت گذاشته می‌شود) تا حد زیادی رادیوهای فرکانسی را نیز متاثر کرده‌اند. این نوع رادیو‌ها که خطوط قرمز رسانه‌ای رسمی را ندارند و خود را چندان مقید به ضوابط قانونی یا حتی اخلاقی و اجتماعی نیز نمی‌دانند،‌ باعث شده‌اند مخاطبان رادیو تا حدی با سلیقه‌های متفاوت خو گرفته و برنامه‌های رادیوهای فرکانسی را خسته‌کننده و بیش از حد مقید به ضوابط و خشک و رسمی تلقی کنند.

در هر صورت با وجود تاثیر متفاوت اینترنت و رسانه‌های اینترنتی بر رادیو، ‌دست‌اندرکاران این رسانه نباید فضای مجازی را تهدیدی برای خود تلقی کنند، بلکه باید به این تحولات و فناوری‌ها به چشم یک فرصت جدید و هوای تازه برای رسانه شنیداری بنگرند و گوش‌های خود را برای شنیدن پیام‌های رسانه‌ای جدید باز بگذارند.