صندلی‌های سرخ به یاد قربانیان سارایوو

امروزه آمریکا و اروپا پای خود را از فرآیند اصلاحات در بوسنی‌وهرزگوین بیرون کشیده‌اند، با این حال باور داشتن این که بوسنی بتنهایی به دموکراسی پایداری دست یابد، دور از ذهن می‌نماید.

پنجم آوریل 1992 بود که 2 قوم بوسنیایی و صرب شهر سارایوو را سنگر خود قرار دادند. آنها برای 1425 روز تمام به این کار ادامه دادند؛ آن هم درحالی‌که اسلوبودان میلوسویچ، رئیس حکومت وقت صربستان با پشتیبانی ارتش یوگسلاوی سابق در تلاش بود رویای برپایی صربستان بزرگ را به حقیقت تبدیل کند. بیش از 11 هزار نفر از جمله تعداد بیشماری کودک به عنوان سپر دفاع انسانی مورد سوءاستفاده قرار گرفته و به قتل رسیدند. ده‌ها هزار نفر بشدت زخمی شدند و بسیاری از آنان در جست‌و‌جو برای یافتن آذوقه در نبردی هر روزه جان خود را از دست دادند. این‌ها به تمامی در قلب اروپا رخ داد.

با این همه 20 سال پس از آغاز جنگ داخلی، متاسفانه محاصره سارایوو و پاکسازی جمعیتی که با کشتار سربرنیتسا به اوج خود رسید، از نگاه جامعه جهانی دور ماند. بتازگی آنجلینا جولی، هنرپیشه و کارگردان آمریکایی با ساخت فیلم «در سرزمین خون و عسل» برای نخستین بار نگاه افکار عمومی را به این موضوع دوخت که جنگ سال 1992 با چه میزان خشونت به قاره اروپا بازگشت و در نهایت اروپا مسوولیت خود را در این منطقه از یاد برد.

از همین رو سارایوو برای بی‌زبانی و سهل‌انگاری جامعه جهانی که تنها به تماشای بی‌رحمی‌های آشکار نشست و نتوانست بر سر برداشتن گامی محکم یکپارچه شود، نماد و الگوست. سربازان سازمان ملل نیز اغلب هدف حمله‌ها قرار گرفته و بناچار باید شاهد مرگ‌ومیر انسان‌ها می‌بودند؛ چرا که از پشتیبانی سیاسی برای دخالت در اوضاع برخوردار نبودند.

کم نبودند سیاستمداران اروپایی که نتوانستند از پس طرف‌های درگیر برآیند؛ دیگران هم گرچه با قربانیان ابراز همدردی و همبستگی می‌کردند، ولی این جرات را نداشتند که با در پیش گرفتن اقدامی قاطع مانع از رخ دادن جنگ شده یا دست‌کم باعث جلوگیری از به درازا کشیده شدنش شوند. اروپا در آن زمان در حضور چشم‌های بینا اجازه داد اسلام رو به رشد به عنوان بخشی از جامعه چندفرهنگی در غرب بالکان، حذف یا از میان برداشته شود.

تنش بین اقوام مختلف در جریان فروپاشی یوگسلاوی سابق خونین‌ترین سال‌های اروپا پس از جنگ جهانی دوم را رقم زد. سارایوو، پایتخت بوسنی و ‌هرزگوین، یکی از محل‌های کشتار سال‌های نخستین دهه ۱۹۹۰ میلادی در منطقه بالکان بود. نخستین کشته‌ها در این شهر پس از برگزاری یک تظاهرات صلح در خون خود غلتیدند. پس از آن که کشورهای غربی استقلال بوسنی را به رسمیت شناختند، روز ششم آوریل ۱۹۹۲ ده‌ها هزار مسلمان، صرب ارتدکس و کروات کاتولیک در سارایوو به خیابان‌ها آمدند تا برای صلح و استقلال تظاهرات کنند.

راتکو ملادیچ، فرمانده پیشین صرب که نامش در فهرست جنایتکاران جنگی قرار دارد، دستگیر شد. ملادیچ به اتهام محاصره سارایوو، قتل‌عام و نسل‌کشی مسلمانان در سربرنیتسا از سال ۱۹۹۵ تحت تعقیب دادگاه بین‌المللی لاهه بود.‎ شلیک تک‌تیراندازان صرب به شهروندان سارایوو سرآغاز جنگ بوسنی شناخته می‌شود. پایتخت بوسنی و ‌هرزگوین ۴۴ ماه به تسخیر صرب‌های بوسنی درآمد. در جریان این اشغال ارتباط شهروندان با دنیای خارج قطع شد و شهر از کوه‌های اطراف هدف خمپاره قرار گرفت. تک‌تیراندازان صرب دیگر کابوس شهروندان سارایوو بودند که از لابه‌لای ساختمان‌ها بزرگسالان و کودکان را هدف قرار می‌دادند. ۳۸۰ هزار ساکن پایتخت بوسنی بدون برق و آب و وسایل گرمایشی بودند و ۱۱ هزار و ۵۴۱ نفر از آنان در جریان این اشغال کشته شدند.

تنها در جریان یکی از کشتارها در 6 فوریه ۱۹۹۴ در یکی از میدان‌های اصلی سارایوو ۶۸ نفر جان خود را از دست دادند. نیروهای پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) علیه مهاجمان وارد عمل شدند.سرانجام اشغال این شهر شکسته شد. تا سال ۱۹۹۶ نیز یک کریدور هوایی بین‌المللی به ساکنان پایتخت بوسنی‌هرزگوین کمک‌های انساندوستانه می‌رساند. این کریدور در ژانویه ۱۹۹۶ و پس از انجام حدود ۱۳ هزار پرواز به کار خود پایان داد.

در روز جمعه گذشته، ۱۱ هزار و ۵۴۱ صندلی سرخ خالی در قالب مراسمی به‌عنوان «خط سرخ سارایوو» در یکی از خیابان‌های اصلی این شهر چیده شد تا به گفته سازمان‌دهنده این مراسم به قربانیان کشتار این شهر «ادای احترام شود». با وجود گذشت حدود ۱۵ سال از پایان جنگ، بسیاری از شهروندان بوسنی‌هرزگوین معتقدند صلح واقعی هنوز برقرار نشده و طرف‌های درگیر تنها آرام گرفته‌اند. سیاستمداران بوسنیایی، صرب و کروات نیز اختلاف‌های فراوانی با هم دارند و هنوز تعلقات قومی نقش مهمی در به‌دست‌آوردن موقعیت‌های سیاسی و اجتماعی ایفا می‌کند. بسیاری از شهروندان این کشور راه‌حل نهایی مشکلات بوسنی‌هرزگوین را اصلاحات اساسی و راهیابی به اتحادیه اروپا می‌دانند. / ایسنا و خبرگزاری آلمان